Hipponaks

i

Pankrates

Hipponaks śle Pankratesowi pozdrowienie.

Wybacz, drogi Pankretesie, że zaskakuję Cię tym listem. Przyznaję szczerze, nie nosiłem się z zamiarem pisania do Ciebie. Od czasu gdy błądzące drogi naszego życia złączyły się niczym węże na kadyceuszu, uznałem, jak chyba i Ty, że milczenie jest najlepszym strażnikiem naszej przyjaźni. To właśnie powinno przekonać Cię, że powód, dla którego piszę ten list, jest wielkiej wagi. Stałeś się w mej pamięci jedynie wytartym cieniem, ale wciąż pamiętam, że stroniłeś od gołosłowności, zatem przejdę do rzeczy. Jakieś pół roku temu miałem sen. Od razu uprzedzam uśmiech pogardy, który pewnie maluje się teraz na twojej twarzy, to nie był zwykły sen. To nie było wspomnienie dnia minionego. Nie było tam ludzi, z którymi spędziłem cały ów dzień. Nie było miejsc, które odwiedziłem. Nie było to również pragnienie, ponieważ żadne stworzenie nie podnieciło mnie dnia poprzedniego. Był to sen tak dziwny, że nie boję się go uznać za boską wizytę. Byłem małym palcem u lewej ręki. Przekonany przez inne palce w tym przez sąsiadujący palec serdeczny postanowiłem zgodzić się i wziąć udział w zabawie. Chodziło o wykradzenie berła Zeusowi. Tak więc po cichu zakradliśmy się do sali tronowej, gdy Zeus akurat bawił na Ziemi i przebrany za byka folgował sobie z królową minojską. Upojone mocą i zachwycone bogactwem berła, wszystkie palce zapomniały o czasie. Gdy Zeus zmęczony, ale w dobrym humorze, wracał do swego pałacu, my jeszcze bawiliśmy się berłem. Każdy z palców chciał dotknąć klejnotów. A to szmaragdu, a to rubinu, największe pożądanie zaś wzbudzał ogromny i niebieski jak samo niebo szafir. Palce ślizgały się po całym berle w ślepym pożądaniu, dotykając coraz to innych klejnotów i zapominając o poprzednich. Gdy tylko usłyszeliśmy bycze sapanie boga, wypuściliśmy złoty symbol i zaczęliśmy co sił w palcach uciekać. Zeus jednak szybko zorientował się, co się dzieje. Zagrzmiał piorunem i przybrał swoją normalną, gniewną postać, złapał za jeden z kreteńskich toporów i zaczął nas szukać. W ucieczce samolubny kciuk jak zwykle pierwszy zadbał o bezpieczeństwo i własną siłą zmusił całą dłoń do wskoczenia w szczelinę ściany. Pozostałe palce szybko podążyły za nim. Ja, mały i samotny, o wiele słabszy od towarzyszy, zostałem na zewnątrz. Jednak razem ze mną został palec serdeczny. Z narastającym strachem czekaliśmy we dwójkę, aż ostry minojski topór pozbawi nas najpierw paznokci, a potem wykorzeni z całej ręki. W tym momencie tuż przed opadnięciem ostrza zwykłem się budzić przez ostatnie 6 miesięcy. Jednak wczorajszej nocy ostrze opadło. Okaleczona ręka drgnęła i bryznęła krwią na świętą posadzkę. Oba odcięte palce odpadły, a Zeus dodatkowo spopielił je piorunem, aby po strzępie świętokradczego ciała nie pozostał nawet kawałek. Z oddali było słychać jedynie ciche łkanie Hermesa, który przecież sam przywykł do podobnych zabaw, dlatego on jeden miał odrobinę litości dla nierozważnych druhów. Pozwól, że jeszcze przez chwilę zatrzymam się przy tym śnie. Zapewne w Tebach nie macie tak wielu uczonych jak u nas w Atenach. Jakiś czas temu odwiedziłem na uczcie mojego przyjaciela, Hieroklesa. Hierokles bardzo lubuje się i zna na sprawach boskich, on to nieco wprowadził mnie również w nauki Pitagorasa. Pewnego wieczoru zaprosił swego przyjaciela, który podobno aż z Koryntu przyjechał tu w odwiedziny i przywiózł ze sobą zbiór wyroczni Bakisa. Cały wieczór odczytywaliśmy wizje i specjalne nauki. Musisz o tym wiedzieć, abyś z należną powagą spojrzał na ten list. Otóż Bakis, co częściowo zgadza się z poglądami Pitagorasa, uważa, że dusza ludzka jest nieśmiertelna, a jej pochodzenie jest boskie. Przedstawia na to następujący dowód: to, co jest czymś, nie może być czymś innym, a to, co jest proste, nie może zostać rozłożone. Wiemy, że dusza jest zasadą życia, zatem nie może być w niej jej przeciwieństwa, czyli śmierci, bo to znaczyłoby, że albo jest złożona i można ją jeszcze podzielić, albo że tkwi w niej pewna aporia, co, jak wiemy, jest znakiem niepoprawnego rozumowania. Dusza zatem jest nieśmiertelna. Dzięki temu, jak mówi Bakis, spokrewniona jest z bogami i zawiera w sobie ich cząstkę. Pozwala to właśnie na sny prorocze i wróżby. Ostrożnie wypytałem Hieroklesa, jak objaśnić taki oto mój sen. Bądź spokojny, to Koryntczyk, poza tym właśnie wyrusza do Persji.  Powiedział, że bez dwóch zdań wróżba ta pochodzi od Zeusa. Aby umysł ludzki rozproszył mgłę Kronidy, należy zastosować pewne kuracje. Ciało jest najcięższym jarzmem obciążającym duszę. Należy zatem pozbyć się jego nadmiaru. Co więcej, przed spaniem należy palić w kominie kłody dębowe w zamkniętym pomieszczeniu. Dym trzeba wdychać i spowijać nim oczy tak, aby, łzawiąc, mogły dojrzeć to, co dotąd było zakryte. Spać tylko w wieńcu z liści dębowych, a przed zaśnięciem wypijać napar z żołędzi, które na miazgę należy ucierać własnymi zębami. Tak postąpiłem, Pankratesie. Już drugiego wieczoru moje widzenie przybrało na sile i w tym właśnie śnie Zeus spuścił swój topór na dwa palce, a potem spopielił piorunem plugawe ochłapy. To dało mi pierwszy impuls do napisania tego listu. Od tamtego czasu boję się spać. Rytuał powtarzałem codziennie i dalej go stosuję. Jestem już jednak skrajnie wyczerpany. Oczy moje wyschły i nie łzawią. Powieki mam opuchnięte, a mrowie piasku w kącikach sprawia, że każde mrugnięcie to błagalny jęk o zamianę losu z najpodlejszą istotą w Hadesie. Zęby zdarłem sobie na wiór tak, że karmię się jedynie oliwą i miękkimi plackami. Najbardziej niewyraźna myśl o kolejnym proroczym śnie wpędza mnie w paniczny strach. Z największym przerażeniem co dzień błagam Heliosa, by zechciał choćby na godzinę zawrócić swój rydwan. To musi się szybko skończyć albo ja sam skonam. Drugą przesłanką tego listu jest wizyta, którą złożyłem pewnemu człowiekowi. W Keramejkonie jest stary ślepiec, który tłumaczy ludziom sny. Nie przeciągając zbytnio, włożyłem mu w rękę drachmę i opowiedziałem o ostatnich wydarzeniach. Starzec odrzekł jedynie:

Zeus daje tylko znak,

Apollo wieszczy osobiście.

Z wiadomych przyczyn nie ma mowy o wyjeździe do Delf lub zasięganiu opinii innego kapłana Apollona. Lecz skoro to jest tylko znak, co może oznaczać obecność łucznika? Syn Latony czuwa nad zemstą. Chyba nie chcę już nic wiedzieć. Czy mam jak Edyp wyłupić sobie oczy, czy nie krwawią one już wystarczająco, widząc to, co się ze mną dzieje? Reszty nie muszę Ci chyba tłumaczyć? Jest ona tak jasna i przerażająca, że boję się szukać dalszych odpowiedzi ze strachu przed powróceniem do Błędu i rozpowszechnieniem prawdy o nim. Ty jednak, skoro mieszkasz w Tebach i brak Ci zaufania do podsłyszanych przez śmiertelnych rozmów bogów, idź do kapłana i powiedz mu, że była to lewa ręka. Koźle stary, skóra zjeży się na Twoim pomarszczonym ze strachu grzbiecie, jeśli jeszcze z niej nie wyskoczyłeś czytając moje słowa. Widzisz, jak poważna jest sytuacja. Czy i Ciebie coś ostatnimi czasy zaniepokoiło? Czy tradycyjnie, w zbytku, wśród pacholąt, przepędzasz swoje życie? Bądź tak uprzejmy i odpisz mi coś, by uspokoić mój płochliwy umysł. Wybacz też, że nazwałem Cię starym kozłem. W żadnym wypadku nie godzi się, bym tak Cię nazywał. Nie mam, niestety, już żadnego arkusza papirusu przy sobie, zatem muszę wysłać ten list tak jak jest. Jeśli masz jakiekolwiek podejrzenie, że chłopak, który przyniósł list, wie, co w nim jest, ugość go po tracku. W innym wypadku możesz go zatrzymać do zabaw lub puścić wolno. Mam wrażenie, że on czyha na moje życie i nie mogę przy nim na sekundę usnąć. Bądź zdrów, przyjacielu i nie każ mi czekać zbyt długo na odpowiedź.

Pankrates śle słowo Hipponaksowi.

Ty przeklęty łotrze! Ile to lat ubyło z naszego życia od dnia, gdy Cię zostawiłem? Czternaście? Świętowałem każdą chwilę, patrząc tamtego ranka na niknącą w dali Kretę. Czułem, że wraz z nią przepadasz i Ty! Triumfowałem jak Odyseusz, a blask słońca rozbijał się o mój uśmiech jak o rafę!

Polifem się zbudzi -

wiatr wieje zachodni, tak będę daleko!

Sieć jego dziurawa -

jak ryba we wodzie, tak będę daleko!

Łuk jego bez strzały -

jak ptaki na niebie, tak będę daleko!

Tę piosenkę śpiewałem i tańczyłem na pokładzie, a podczas podskoków wiele razy omal nie wpadłem do wody, bo wielkie było moje szczęście. Myślałem, że pozbyłem się Twego sapania nad losem, ale oto dzisiaj przychodzi do mnie jakiś rozczochraniec i przynosi wiadomość. Prosisz o poradę. Po tylu latach. Radzę więc, żebyś kupił sobie wór z bawolej skóry, wrzucił do środka kamieni, wlazł do niego, ściągnął rzemień i pozwolił słudze polecić Cię Posejdonowi. Podwodny pałac jest przestronny i wilgotny. Tam węgorze obgryzą Twe paznokcie tak łapczywie, że się do nich prędko upodobnisz. Charon pomyśli, że rybę przeprawia, a Hades nie pozna, coś mu winien. Tymczasem żuj korzenie dębu, wdychaj dym, duś się i ślepnij, ale zostaw mnie w spokoju, tfu!

Hipponaks Pankratesowi pozdrowienie.

Ryby? Na Posejdona, świnio tebańska! Chyba zapomniałeś, że gdy Ty łowiłeś kopajskie węgorze, ja szukałem śladów ogygejskiej powodzi. Ryby! Dobre sobie! Wielu ludzi, którzy również żyli bez zmysłów, przejawiało najbardziej boskie umiejętności, ale Ty przypominasz głuchy pień wyżerany od środka przez korniki. Pień tak zgniły, że żaden dzięcioł nad nim nie przysiądzie do uczty, bo przykry jest już sam jego widok. Zanim runiesz ostatecznie, a to tylko kwestia czasu, wiedz jedno. Bogowie mają w zwyczaju obdarzać zaszczytami i bogactwami tych, których najbardziej chcą upokorzyć. Dzieje się tak, aby od nagłej zmiany losu, którą starannie odmierzyli obmierzłym im ludziom, straszniej cierpieli ukarani. To nie jest wróżba, tylko gnoma krążąca wśród ludzi wykształconych. Skoro nie trafiają do Ciebie boskie słowa, pozwól, że wyłożę sprawę po ludzku. Zapewne słyszałeś kiedyś poetów w domach bogatych ludzi. Dobry poeta recytuje wiersze bez błędów, nie myli długości sylab i prawidłowo nadaje rytm słowom. Zdarzyło Ci się też pewnie słuchać marnych, jak wtedy na bankiecie u Polemarcha, gdy dorycki pieśniarz chciał po jońsku zaintonować chóralny wiersz. Pierwsze dwa fałszywe kroki, które jeszcze mogły uchronić go przed upadkiem, wywoływały właśnie śmiech słuchających, jednak gdy leciał już on na łeb, na szyję i jego koniec był przesądzony, Polemarch, poirytowany i zmartwiony, bez wahania wyrzucił go z domu, by z psami zjadł i spał na dworze. Taka jest natura rytmu, który rządzi wszystkim na tej ziemi. W regularnym wierszu następują po sobie dobrze odczytane wypadki szczęśliwe i biada temu, kto raz się omyli i wpadnie w nieparzyste odstępy. W każdym błędzie, jak w pestce, kryją się kolejne złe wypadki i po złych następują tylko gorsze. Istnieje zatem na ziemi rytm, któremu podlegamy i tylko jego wyczucie zapewnia nam powodzenie. Pewien złodziej okradał kupców na szlaku między Atenami a Pireusem i nikt go nigdy nie przyłapał, choć godzinę po przestępstwie afiszował się nowym nabytkiem wśród ludzi w mieście. Drugi człowiek raz chciał się odrobinę wzbogacić, by swojemu biednemu ojcu ulżyć w cierpieniach starości i godzinę po napadzie wrzucili go do lochu bez okien. Żeby móc doznać szczęścia, trzeba bezsprzecznie być muzykalnym. Ty udajesz, że tej muzyki nie słyszysz, ale ostrzegam po raz ostatni, pociągnij za strunę o sekundę za późno, a wszystko będzie przypieczętowane. Chcesz, to powiem Ci coś jeszcze, skoro tak nam się zbiera obydwu na szczerość. Gdy myślę, że mógłbym być dziś tyranem ateńskim, jeśli tylko nie spotkałbym Ciebie, czuję się jak wyrywana co rusz śledziona Prometeusza. Splunąłbym na szczerość i całą tę naszą przeszłość, gdyby nie los, którego chcę uniknąć. Ścierwa niepochowane, przez wszystkich opuszczone. Stos ludzi przez własne miasto zapomnianych. Sfora kundli, które muszą znaleźć nowy dom w górach wśród dzikich zwierząt. Wieczna tułaczka wśród obcych. Nie na tej ziemi, ale po domu Hadesa, gdzie światło nie dociera nawet na krótki moment. Nie piszę tego listu jako Twój przyjaciel. Masz rację, w pewnych względach zbytnio się spoufaliłem. Lecz skoro już raz nasze drogi się skrzyżowały, nie próbujmy udawać nieznajomych. Usiądź wieczorem, skup się, złóż bogom przyzwoitą ofiarę i błagaj ich o znak. Nie udawaj, że milczą, jeśli wiesz, że jeszcze Cię nie zgubili. Widzę, że czasu wiele upłynęło, a Ty w pewnych kwestiach niewiele się zmieniłeś. Chłopak wygląda gorzej niż posłaniec z Maratonu. No ale to i tak bardzo wielkoduszne z Twojej strony. Powinien Ci przecież być za to wdzięczny! Bądź zdrów.

Pankrates śle słowo Hipponaksowi.

Jesteś jak Ajas żebrzący za ochłapami z Olimpu. Zanim komuś wypomnisz, co nieśmiertelni czynią tym, którzy przypadkiem doznali szczęścia, przypomnij sobie, co spotkało syna Ojleusa. Nie znajdzie się wiele różnic między wami. Posejdon, którego wzywasz, by mnie ukarał, gdy zasłyszy o takich jak wy, że chełpią się przyjaźnią z bogami, kruszy ich puste czaszki i wyrzuca z pałacu jak muszle na brzeg. Odwiedziłem jednak kapłana, skoro tak nalegasz. Nie podam jego imienia, bo nie był łaskaw się przedstawić. Gdy zobaczyłem jego okrągłą twarz o małych oczkach i szpiczastym nosie, kiedy śliskimi dłońmi przeliczał zawartość sakiewki, prawie stamtąd wybiegłem, tak wielki poczułem wstręt do tego kuglarza wzniosłych słów. Ledwo zdołałem się uspokoić. Zrobiłem to tylko dla Ciebie, abyś się wyspał jak należy. Gdy obrzydliwa postać zagarniała srebro rękawem, rozkazałem przekazać na Olimp słowa: “Cieszy nas, że bogowie się nie wtrącają. Tak ma być. Życzymy dobrego dnia, Pankrates i Hipponaks”. Nie wdając się w dyskusję opuściłem oszusta i wróciłem do domu napisać ten list. Pamiętaj, co mówią o ostatnim dniu Likurga. Ukarany szaleństwem rąbał sierpem we własną nogę, myśląc, że to winna latorośl. Spocony pracą i zbryzgany krwią, gdy nagle zrozumiał, co zrobił, umierał w żałosnej panice. Czy Ciebie też pociąga ten los? Twoja noga to przeszłe dni, które tak Cię martwią. To ona zawiodła do miejsca, w którym jesteś. Minęło czternaście lat. Nikt się nie dowie, nikt nic nie pamięta. Tylko nie mieszaj do tego Syjasa. On nigdy nie miał wątpliwości. Posłańca wyprawiam tak jak ostatnio, w dobrym stanie i nakarmionego. Nie wiem, o czym piszesz, że go źle potraktowałem, ale nie interesuje mnie odpowiedź i mam nadzieję, że już jej nie dostanę. Sam z nim rozmawiaj.

Hipponaks śle Pankratesowi pozdrowienie.

Nie wiem, w którym z nas jest więcej uporu, we mnie, żeby jakoś do Ciebie dotrzeć, czy w Tobie, żeby ode mnie uciec. Hermes, który nosi te listy, pewnie wybornie się bawi. Hermes… Przepraszam, przecież Ty nie znosisz bogów. Jednak może zastanowiłbyś się, czy nienawiść do nich nie jest najlepszym dowodem na ich istnienie? Dziś masz życie, którego najmniej prawdopodobna obietnica wpędziła by Cię w wyrzuty sumienia, że mamisz się rojeniami. Rano chadzasz do lasu, gdzie przemawiasz jak mędrzec do natury. Drzewa przytakują, szumiąc spokojnie. Potoki biją pianę i próbują coś wtrącić. Ptaki, jak niespokojna gawiedź, nie rozumieją nic z wykładu. Psy pasterskie pilnują, byś mógł, zarozumialcze, mówić bez końca. I Ty twierdzisz bezczelnie, że bogowie miażdżą czaszki? Wodę ze Styksu pijasz, że nie pamiętasz, jakieś wiódł życie w Milecie? Pamiętam sam te piękne letnie dni, gdy mnie budziła etiopska służąca. Ty już od paru dobrych godzin własnymi rękami szorowałeś stajnie. Mnie budził cichy szum jej kroków, gdy przygotowywała mi poranną toaletę. Ciebie budziły baty i głód wyjący przeraźliwie. Nie otwierałeś nigdy oczu, by ze spokojem rozpocząć nowy dzień, ale zrywałeś się na nogi, trzepocząc jak tuńczyk wyrzucony na brzeg, bo musiałeś już za czymś biec. Ja wtedy kończyłem śniadanie i kierowałem się do palestry. Ty w tym czasie sprzątałeś całe obejście. Wieczorem czekała na mnie uczta i lekcje filozofii u Anandrona, któremu tak bardzo zazdrościłeś szkoły i tego, że może leżeć blisko mnie. Ty wieczór spędzałeś przy misce soczewicy, której nigdy nie mogłeś skończyć, bo strach przed kolejnym porankiem zaciskał żołądek. Z jakąż przyjemnością musiałeś o tym zapomnieć. Twoja pycha tak mnie bawi. Tylko widzisz, ja nie zwykłem zapominać o przyjaciołach, gdy raz już mi się do czegoś przydali. Mówisz, że chadzasz do wieszczów. Nie mogę tego pojąć, co Ty sobie wyobrażasz, dokąd zabrnąłeś przez ten czas, kiedy się nie widzieliśmy? Ale pozwól, że w końcu Twój uczeń coś Ci wyłoży. I to w trosce, mój Pankratesie, a nie z zarozumiałości, jak pewnie chętnie byś mi teraz w myślach zarzucił. Przychodzisz do tego biednego człowieka, który całe swoje życie poświęcił świętej służbie, który stara się rozpędzić panującą wśród ludzi niepewność i poprowadzić ich z pomocą bogów przez niełatwe przecież ludzkie życie, więc przychodzisz i rzucasz w niego workiem pieniędzy, które mają na sobie krew, a nie pot spracowanego czoła i każesz mu wróżyć, rozmawiać z bogami. A dlaczego mieliby Cię słuchać? Bogowie! Pankrates Tebańczyk wyszedł ze złotej klatki, aby coś oznajmić! Nadstawcie uszu, bo wiadomości nie powtórzy! Dalej twierdzisz, że nie błądzisz? Może we mnie jest pycha, ale w Tobie jest pijackie zamroczenie. Z napuchniętej, czerwonej od gniewu i wina twarzy, z mokrych od śliny warg, którą bryzgasz na wszystkie strony, gdy wykrzykujesz te swoje żale, wylatują słowa błądzące jak ślepe ćmy. Masz rację, Posejdon może zmiażdżyć Twoją czaszkę i nie powinieneś się temu dziwić. Zostawiam zatem swoje rojenia dla siebie. Lub, jak wolisz, będę odrąbywał własne nogi. Będę żuł, mielił i trawił te dni poprzednie, które mnie przynajmniej martwią! I będę to robił w samotności. Może nikomu mnie nie brakuje, ale na pewno są tacy, którzy myślą o moim poparciu. Mam nawet prawdziwego wspólnika. Jest nim stary Alkmenoida Gorgiasz. Może go zresztą pamiętasz, przemawia na zgromadzeniu od dobrych 50 lat. Razem dbamy o Ateny i mogę zapewnić, że nauczył mnie niejednej pożytecznej rzeczy. Uczynił mnie mówcą i politykiem. Bo dostrzegł mój talent i wie, Pankratesie, że tylko ja mogę pomóc temu miastu. Bogowie mi świadkami, że tak się stanie. A skoro nie potrafisz obejść własnych dąsów i żalów, aby pomóc nawet nie mi, ale sobie, to zrobię to sam. Ocalę Ci skórę przy okazji. Nie ma sprawy. Bo bogowie, Pankratesie, zsyłają sny, informują i ostrzegają, ale to ludzie muszą działać. Gdy rybacy z Miletu znaleźli trójnóg, odesłali go do Delf z pytaniem, komu się on należy. Apollon przyznał go najmądrzejszemu z ludzi. Oddali go zatem Talesowi. Tales jednak przekazał go innemu, ten znów kolejnemu, aż w końcu trafił on do Solona, który oddał go Delfom, bo cała mądrość znajduje się u bogów. Mądrość, Pankratesie, czyli wolę boską, może znaleźć człowiek wyrzuconą na pustej plaży. I to od człowieka zależy, czy zdecyduje się ją przyjąć, przekazać i w końcu zwrócić wdzięcznie do bogów, których jest darem. Co do naszego kochanego kapitana. Mam nadzieję, że jego łajbę i ciało zjadają mrówki gdzieś przy słupach Heraklesa. Dlatego nie wysyłam mu listów. Ale kto wie, po jakich morzach żegluje ten uparty i niebezpieczny człowiek. Czy są to morza Posejdona, czy Hadesa? Nie zdziwiłbym się, gdyby nawet Charona zmusił do odprowadzania części wynagrodzenia za przewóz. Czym to karmisz mojego posłańca? Garścią surowych batów? Zadbaj przynajmniej o to, aby mógł sprawnie maszerować. Jeśli odeślesz Tragosa bez listu, będę wiedział, co robić. Bądź zdrów!

Pankrates słowo Hipponaksowi.

Tragos przybył ze śladami tortur na ciele. Każ mu się rozebrać, oglądnij te rany i zapytaj, skąd się wzięły. Odpowie, że bandyci napadają na przełęczy. Gdy dopadli go pierwszy raz, wyznał, czyim jest sługą i przyrzekł wykradać bogactwa ze skarbca. Przywódca bandytów, niejaki Trasymachos, na oczach Tragosa rozmawiał z innymi pojmanymi. Leżeli związani i zwierzali się ze swoich spraw, a zbir decydował nożem przyłożonym do gardła, czy puścić ich wolno, czy też do niczego mu się już nie przydadzą. Gdy jeńcy błagali, pozostała część bandy opowiadała przy ognisku historie swoich przestępstw, a jeden z nich przygrywał na lirze, śpiewając:

I chociaż drzwi podwójnych ryglem nie zastawił,

spokojnie sobie zasnął.

Pobili Tragosa i ogołocili z monet, które wykradł z Twego skarbca. Narzekali, że za mało i tłukli go kijami, ale puścili żywcem. Przyrzekał mi ze łzami w oczach, że nie czytali listów. I co na to powiesz? Piszesz, że targają Tobą złe sny, że bogowie mogą się gniewać, że wróżby i wdychanie dymu wskazują na ich niechęć, tymczasem kto wie, czy jakieś rzezimieszki z gór nie czytają naszych słów do kolacji. Na domiar jakiś Gorgias, powiadasz, przypętał się do Ciebie. Podobni Wam dziedziczą skarby oraz szacunek, o który inni muszą starać się całe życie, a i tak go nie dostaną, Ty zaś wypominasz mi, że zdobyłem nieco bogactwa. Skoro już piszesz te swoje peany, jaki to jesteś wspaniały i niezbędny dla Aten, to zachowaj je dla swoich niewolników. Ćwicz ich w przytakiwaniu, że czyni rozsądnie ten, kto spędza życie z pochylonym grzbietem, aby otrzymać zapłatę za trud. Ćwicz ich, ale mnie daruj te ględy. Poświęcasz innych, by cieszyć się przemijaniem pór roku na ganku pałacu, którego widok nawet Herę wprawiłby w zazdrość. Nie zbudowałeś go sam, ani nie osiągnąłeś uczciwą pracą, o którą wołasz. Nie ma uczciwej pracy dla tych, co nie mają wyboru. Popatrz na Tragosa. Czy widzisz, co mu robisz? Przez lata starałem się nauczyć Cię, że wymagać możesz czegoś wyłącznie od siebie, ale Ty nawet z Próby nie wyciągnąłeś wniosków. Nawet z niej uczyniłeś błąd, który do dzisiaj obciąża mi żołądek. Daj Tragosowi ochroniarzy na drogę przez Kithajron, jeśli już koniecznie musisz do mnie pisać. I nie mów mu, że napisałem o jego pechowej przygodzie. Musiałem przyrzec na Dzeusa, że niczego się ode mnie nie dowiesz. Boi się, że zauważysz, iż w skarbcu brakuje trzynastu srebrnych drachm.

Pankratesowi pozdrowienie.

Brawo, Pankratesie. Piękny wykład. Cały ten czas, kiedy się nie widzieliśmy, uwypukla w naszych listach ten szczególny obraz, którym jesteś. Kiedyś przyzwyczajenie sprawiało, że nie dostrzegałem Twojej wyjątkowości. Jakaż szkoda! Teraz na nowo malujesz mi się przed oczami w całym swoim dziwacznym pięknie. Niewolnik bez prawa głosu w jakiejkolwiek sprawie, jednak zapytany udziela pięknych i celnych odpowiedzi. Potomek bezimiennych mieszkańców miasta, który w końcu stał się szanowanym obywatelem. Nędzne dziecko, które, pomarszczone, cierpi od nadmiaru bogactwa. Sceptyk, który został uwikłany w boskie intrygi. Jesteś człowiekiem, który nie mieści się w tym społeczeństwie. Takie coś może przydarzyć się wyłącznie niewolnikowi. Może i nawet Tragosowi. Czy to dlatego tak bardzo się o niego troszczysz i wspierasz? Zyskałeś nowego ucznia? Może i jego życie chcesz odmienić? Nie zapominaj, że wszystko, co dostałeś, zawdzięczasz bogom lub, jeśli wolisz, rzutowi monetą. Kosmos się potknął i rozsypał przed Tobą trochę bogactw, ale nie widzisz, że nad kręcącą się monetą pojawił się czarny, boski cień, który wkrótce upomni się o tę, która wypadła przypadkowo z sakwy zbłąkanego na ziemi bóstwa. Zarzucasz mi brak troski i lekkomyślność. Zrozum, że ja nie mówię o ludzkich konsekwencjach naszych czynów, o rzeczywistości, którą można wymacać cielesnym łapskiem. Próbuję skierować Twoją zgarbioną ku piachowi twarz, jak u bydlęcia, ku oczom tego boskiego cienia, który pada na przyszłość. Tak jak pisałem, dla Ciebie może to był uśmiech boga, na którym się trochę wzbogaciłeś. Ja mówię Ci, że zrobiliśmy coś tak paskudnego, że mogło to wzburzyć nawet boski umysł. Nie boję się umrzeć tu raz na ziemi, nie dbam o Tragosa, jakichś rzezimieszków i inne pokraki, które mogą zapukać do mych drzwi i próbować mi grozić. Zrozum, nie chcę umierać tysiąc razy w Hadesie, nie chcę być Danaidami, Tantalem, Syzyfem, Prometeuszem. Ale uspokoję Cię, zajmę się nimi, nie bój się. Lecz Ty w zamian zechciej mnie wysłuchać i na chwilę zaufaj słowom. Ten ostatni raz. Jeśli nie zechcesz przynajmniej spróbować, nie odpisuj. Odeślij tylko do mnie Tragosa, niech niesie list, zabaw mnie wykładem! A ja zajmę się tymi zbrodniarzami, żeby uspokoić Twoje sumienie. Zrobię to.

Pankrates słowo Hipponaksowi.

Gdybyś tyle nie ględził, moglibyśmy używać gołębia i oszczędzić cierpień Tragosowi. Nie liczę jednak na to, że powstrzymasz swoją paplaninę. Przydziel mu wreszcie jakąś ochronę. Jem z nim posiłki, czasem pójdziemy razem na ryby. Opowiada mi trochę o Twoim życiu w Atenach i o poleceniach, którymi go obciążasz. Zastanawia się, jak to możliwe, że od pochodzenia i majątku jakiś człowiek wysnuwa przekonanie o własnej wyższości. Chciałby iść poza naiwność tego spostrzeżenia, dlatego poświęca tej sprawie niemal każdy wieczór. Wie, że głupota ludzka nie powinna zdumiewać. Że mędrcem staje się ten, kto jest na nią zawsze przygotowany. Tragosa dziwi jednak, że rządy wszystkich poleis są na głupocie tak bez wyjątku oparte, skoro w kontakcie z dowolnym jej przedstawicielem trudno uwierzyć, by to było możliwe. Usłyszałem te słowa w drodze do Argos, dokąd udaliśmy się na święto wiosny. Szedł ze mną w procesji, a nocą wzięliśmy udział w wyścigach na rydwanach, w czasie których przekazywano sobie pochodnie. W mowie kapłanów nikt nie znalazł odpowiedzi na żadne pytanie. Wypowiadali za to słowa podobne do Twoich, o kierowaniu twarzy ku boskiemu cieniowi. Twarz Tragosa była jak posąg, gdy słuchał tych bzdur. Odklepywacze świętych formułek mówili o zażyłości z bogami, a on patrzył niewzruszony i cofał się w głąb siebie, udając, że pilnie ich słucha. Jest świetnie przygotowany do służby u Ciebie. Wieczorami opowiadał też o sytuacjach towarzyskich, w które jesteś uwikłany. Odwiedzasz domy ateńskich polityków. Przybywasz, zdumiewając świtą, pośród której on wnosi prezenty dla gospodarzy i śpiewa ułożone przez Ciebie rapsodie. Twój ojciec robił to samo, podążałem za nim krok w krok, niosąc poduszkę i koc, by podłożyć je w miejscu, gdzie zechce usiąść. Jako brzdąc często byłeś przez niego zabierany na sympozjony. Wolałeś krzątać się po ogrodzie, z dala od głosów biesiady. Zajmowały Cię owady i gwiazdy. Gdy położyłem poduszkę pod siedzenie ojca, odsyłał mnie do Ciebie na straż. Patrzyłem, jak bawisz się, sam lub z dziećmi. Każde z nich wyjątkowe jak nieśmiertelne bóstwo. Miałem jednak sposobność widzieć przez te lata, jak owoce dojrzewają, roślina napełnia je sokiem, a małe bóstwa stają się podobne tym, którzy je wychowują, aż wreszcie tracą boskość na rzecz głupoty. “Zabierz dzieciom tych wychowawców, dumnych ojców i pysznych kapłanów, a mądrość dziecka zastąpi ślepotę tradycji”, Tragos niemal wykrzyczał te słowa, maszerując w świętej procesji. Takie myśli nosi w sobie Twój sługa. Odsyłam go statkiem z Eubei, aby nie musiał ukrywać się przed Trasymachosem. Zajmiesz się wreszcie tą bandą, czy ja mam to zrobić?

Pankratesowi pozdrowienie.

Niepotrzebnie teraz schodzisz do Hadesu i wyciągasz z niego duchy, które powinny w spokoju obijać jego długie ściany. Nadstaw uszu i postaraj się raczej usłyszeć to, czego chcą bogowie z góry. Nie wypatruj mar, które nie nawiedzają żywych. Może Cię to zaskoczy, ale sam nie myślę o ojcu w ogóle. Co nie znaczy, jak dobrze wiesz, że nie ma rzeczy, które spędzają mi sny z powiek. Piszesz, że niewolnicy dumają nad zasadami tego społeczeństwa. Bardzo ciekawe. Gwarantuję, że są też ludzie, którzy zastanawiają się, jakie prawo pozwalałoby niewolnikom cieszyć się tymi samymi przywilejami co ludziom wolnym. Nie słyszałem jednak takich dyskusji poza sympozjonem. Chętnie przy jakiejś okazji porozmawiam z Tobą na ten temat. Do wiedzy, którą ty mnie obdarowałeś, miałem okazję dodać jeszcze kilka ciekawych nauk i doświadczeń. Czy wolisz rozmowy z Tragosem? Widzę, że znalazłeś w nim bratnią duszę. Nie wiem nawet, jak to skomentować. Piszesz, że Tragos podziela Twoje zdanie? Co za żart, chciałbym móc pokazać ten list znajomym podczas uczty. Urządzilibyśmy teatrzyk, w którym dwóch filozofów – Złotousty Tragos i Kochający Prawdę Pankrates dyskutowaliby na temat wolności. Ale chwila, biega tu kilka kundli. Przebiorę je chyba, nie będzie zresztą trudno o podobieństwo, i oddam im na chwilę głos, aby zobaczyć, jak psy urządzają nam państwo. Nie macie jednak dużo czasu. Problemy związane z Tragosem za niedługo rozwiążą się. Zadbałem o to. Tymczasem pozwól, że opowiem, kim Tragos jest na co dzień, a nie podczas filozoficznych dyskusji w Twoim perypatetycznym gaju. Wyszedłszy z mojego domu należy skierować się na jego tyły. Tam, kilkadziesiąt metrów od ściany, zaczyna się lasek owocowy, gdzie rosną cytryny i pomarańcze. Po kilkuset krokach dochodzimy do środkowego pasa ziemi, który w całości porastają drzewa oliwne. Minąwszy tę część wychodzimy na równinne obszary, gdzie uprawiam najróżniejsze zboża. Na samym krańcu tych pól stoi drobna bura chata. Z daleka powiedziałbyś, że to kreci kopczyk, który urósł ponad miarę, bo nikt tak daleko już się nie zapuszcza, dlatego bezpiecznie pędzi tam żywot w odosobnieniu ślepe i brudne zwierzę. Niewiele byś się pomylił. W tej glinianej norze mieszka Tragos niewolnik. W prawym rogu niskiej chaty jest miejsce równiej wyklepane od innych. Na nim leży stara słoma, pełna kurzu i robactwa. To mrowisko przykryte jest przerzedzonym kozim futrem. Niedaleko klepiska tli się przygaszone popiołami ognisko. Między nocą a dniem śpi teraz Tragos. Sen ma o własnym weselu. Patrzy z rodziną na swoje pola, które okalają dom. Wszystko pięknie przystrojone kwiatami. Stoły wystawione na zewnątrz uginają się pod jedzeniem. Jest wino, jest i mięso pieczone, ryb trochę, talerze pełne warzyw i chlebów. Nagle przychodzi piękna libijska panna młoda. Ma gładkie i lśniące ramiona. Biodra szerokie i krągłe piersi, a wszystko jędrne tak, że o mało nie pęknie jak owoc, który długo w objęciach pieściło słońce. Dłonie i stopy ma smukłe, warkocz gęsty i czarny jak hadesowy bicz. Tragos czuje dumę, gdy patrzy na tę kobietę i tylko na jedną sekundę robi mu się przykro, gdy myśli, że jej uroda mogłaby przyciągnąć bogów zazdrosnych, na co on nie mógłby nic poradzić. Jednak szybko ulatują mu z głowy te myśli, gdy żona przyciska go do siebie ciepłymi i wilgotnymi udami, i już o żadnym innym szczęściu nie marzy człowiek śmiertelny. Nagle szybki oddech żony przechodzi w skrzekliwe sapnięcia, coraz wyżej unosi się jej głos, w końcu pieje przerażająco jak kogut, a jej czerwone usta zamieniają się w dziób, czarne włosy w pióra, martwe z rozkoszy oczy stają się dwoma bezdusznymi szkiełkami. Zakleszczony w udach Tragos nie może się wydostać z tej pułapki. Kobieta-kogut wyje i rozrywa piskiem uszy biednego człowieka, a po chwili jednym uderzeniem czerwonego dzioba wyrywa głowę biedakowi. To tylko koszmar conocny. Z kogucim skrzekiem budzi się Tragos oblany potem. To bieda wyła tak przeraźliwie i kazała mu rozpocząć trud kolejnego dnia. Wstaje zatem od razu. Nie ma czasu na krótką drzemkę, gdy żołądek ściska się w głodzie straszliwym. Ospały roztrąca popioły i dmuchając w palenisko roznieca drobny ogień. Potem owija się starym ubraniem, ostrożnie odmierza dokładnie garść ziarna i rzuca na żarna. Uciera je na mąkę, a pracę umila sobie, podśpiewując piosenki:

Miel, kamieniu młyński, miel!

Pittak także mełł, władca wielkiej Mityleny.

Gdy ziarna już zmieli, delikatnie kładzie je na sito i przesiewa złoty dar Demeter. Wtedy woła po cichu na Skybale, swoją afrykańską pomocnicę. Na pierwszy rzut oka poznasz, skąd jest ta dziewczyna. Mocno kręcone i zmierzwione włosy, usta jakby kąsane przez pszczoły, skóra prawie że czarna, klatka koścista, z dwoma obwisłymi piersiami, brzuch zapadnięty, nogi chude, a stopy wielkie i szeroko rozstawione. Pięty ma Skybale poorane bruzdami jak zeschnięta gruda gliny. Gdy Tragos ugniecie już ciasto, daje je pomocnicy, która układa je nad paleniskiem. Tam już Hefajstos i Hestia dokonują reszty dzieła. Gdy Skybale pilnuje pieczywa, Tragos wyciąga drobny tobołek. Jest w nim ser kozi, mocno solony. Na tym musi poprzestać, bo nie ma w tej chacie szynek wędzonych i kiełbas, które by można zjeść z chlebem. Odmierza zatem ostrożnie parę kruszyn sera i wychodzi na zewnątrz. Tutaj znajduje się to, o co troszczy się najbardziej, ogród warzywny. Jest tam seler, marchew, buraki i zioła. Bierze Tragos wszystkiego po trochu i ugniata w moździerzu na jednolitą masę. Wtedy dolewa kilka kropel octu i błyszczącej oliwy. Gdy sałatka jest już gotowa, Skybale akurat kończy kroić chleb. Wtedy cieszą się oboje, bo wiedzą, że właśnie odegnali uparty głód. Tragos szanuje tę kobietę. Kiedyś widziałem nawet, jak rzucił się na dzieci bogatych metojków, które zaczęły obrzucać ją kamieniami, gdy przy publicznej studni nabierała wody. Oberwał za to solidnie. Cóż za poświęcenie! Gdy uciszą już pierwszy ryk żołądka, Tragos może udać się do mnie, bo wie, że zaraz wstanę i będzie mógł prosić o nowe rozkazy. Jeśli jednak jest lato, od samego rana sam zaprzęga do jarzma woły i zaczyna orać moje uprawy. Tak wygląda, Pankratesie, życie tego niewolnika. Żyjemy obok siebie i wykonujemy swoje prace, wypełniając zadania zgodnie z wolą bogów. Przeczytaj tę historię, pomyśl o Tragosie, porozmawiaj z nim i odeślij go do mnie, a ja uporam się z Twoimi zmartwieniami o bandytów. Będziesz już mógł spać spokojnie i nie wypatrywać więcej niepokojących Cię posłańców. Bądź zdrów, Hipponaks.

Pankrates słowo Hipponaksowi.

Jeśli Tragos nie został ograbiony, przynosi lirę. Niech dobrze Ci służy te dziesięć strun na żółwiej skorupie, bo jest z nimi związana opowieść. W czasie misteriów w Argos poznaliśmy Eupelosa z Pylos. Namiot ustawiliśmy niedaleko, więc była okazja do rozmów. Messeńczyk siadał w cieniu lipy i grał na instrumencie. Uroczyście odziany, z wieńcem na głowie, wyglądał jak sylen, a Twój sługa Tragos, ze spinkami podtrzymującymi brodę na sposób joński i o wieńcu z licznych kwiatów na głowie, był jak efeb w zielonym chitonie. Obaj przydawali sobie blasku, który nie bije już od ludzi w moim wieku. Dźwięki wibrowały z rozstrojonych strun i zlewały się z dobiegającymi z oddali odgłosami chóralnych śpiewów:

Pokój przynosi bogactwo

Czyniąc wielkim człowieka,

Rodzi pieśni upojnych kwiaty.

W czas pokoju na strojnych ołtarzach

W jasnym ogniu bogom złożone

Udźce wołów i owiec płoną wełnistych,

A w młodzieńcach się budzi tęsknota

Do ćwiczeń, aulosu, pochodów.

Eupelos mówił, że znalazł tę lirę na brzegu rzeki. Jej właścicielem mógł być niejaki Tamyris, który wiele lat spędził na ćwiczeniach, aż osiągnął mistrzostwo w sztuce. Krążą o nim różne opowieści. Żył w odosobnieniu, jak chore zwierzęta, aby tylko wyczuwać ów boski rytm, o którym i Ty pisałeś, że go słyszysz. Pewnego dnia zapragnął pokazać talent Muzom i zaproponował im agon. Jeśli je pokona, miały zostać jego kochankami i wynagradzać mu lata ćwiczeń i samotności. Głupiec! Boginie przyjęły zakład, a Tamyris zagrał koncert swojego życia, długi i piękny, zakończony pieśnią, która miała złamać im serca:

Wieść niesie, że Cnota

Na skałach niedostępnych ma swoją siedzibę.

Święty gaj bogów ciasnym otacza ją kręgiem;

Nie zdoła jej dosięgnąć tam człowiecze oko.

Gdy nadeszła kolej Muz, Tamyris zasłuchał się w głosy bogiń tak głęboko, że przestał być świadomy wszystkiego innego. Z wolna ogarniała go zmysłowa przyjemność, ulotna jak mgła o świcie w górach, ale wstrząsająca jak morskie fale. Rozwarła się brama oddzielająca jego ciało od świata. Zderzenie słuchu i dźwięku stworzyło coś nowego, wymazało dawnego Tamyrisa. Tak jak źrenica w czasie leśnego spaceru zmienia kształt, by wyłapać więcej odcieni zielonych liści, muskanych promieniami słońca, każdą nitkę pajęczyny i każdą drobinkę wirujących pyłków, gdyż są piękne i miłe dla niej, podobnie uszy Tamyrisa otworzyły się na to, co upragnione, wpuszczając w głąb jego ducha wcześniej nieznaną treść. Gdy pieśń zaczęła cichnąć, niepokój zawładnął śmiertelnym. Wreszcie głosy bogiń umilkły, choć echo boskiego świata rezonowalo jeszcze w ciele głupca jak w muszli. Czuł, że wraca do swojej skorupy, że zamykają się jej szczeliny. Widok płaczącego i tarzającego się na ziemi powstrzymał boginie przed wykonaniem wyroku. Oszczędziły życie, do którego miały prawo, być może wzruszone nieludzkim wysiłkiem pyszałka. Zabrały mu tylko wzrok i słuch, by lepiej zachował pamięć tego, co doświadczył. Od tamtego dnia minęło wiele lat, ale Tamyris ponoć jeszcze żyje. Jego światem jest ciemność i głucha cisza, a jeszcze niedawno uważał się za muzykalnego jak bogowie. Eupelos widział kogoś na Peloponezie, co potykał nogi o kamienie i żuł korzonki. To mógł być on. Niedaleko stamtąd na brzegu rzeki leżała lira. Wysłuchawszy tej opowieści, wspomniałem Eupelosowi o człowieku, który też twierdzi, że wyczuwa boski rytm. Poprosiłem, by pozwolił tę lirę Ci przekazać. Tak oto od dzisiaj jesteś jej właścicielem. Jeślibyś chciał się jakoś odwdzięczyć, podaruj mi Tragosa. I napisz, że sprawa zbójców z przełęczy jest zakończona. Wiesz, co nas czeka, jeśli tylko zaczną nas wiązać z Miletem. Ty nie chcesz trafić do Hadesu, a ja nie chcę zostawiać tego świata. Zagraj jakiś akord!

“Ateńczycy, dobrzy ludzie i szlachetni współobywatele! Występowanie dziś przed Wami jest dla mnie w dwójnasób trudne. Przychodzę tu bowiem, aby oskarżyć sam siebie. I o ile to mógłbym pokornie znieść, nie tuszując własnej winy, to został mi jeszcze dorzucony atlasowy ciężar - oskarżam dziś najbliższego przyjaciela. Staję więc tu przed wami w dwojakiej roli - sędziego i winowajcy. Każdą z nich chcę spełnić jak najsumienniej. Od długiego już czasu krążyły wieści o grasujących na szlaku między Attyką a Tebami bandytach. O ich okrucieństwach opowiadano najdziwniejsze historie. Co bardziej pobożni, w tym ja sam, obawiali się, że wszechmocni bogowie zesłali na nasze miasto nowego Sfinksa. Powiedzcie sami, jakiej historii o tym szlaku nie słyszeliście? Ciała rozszarpane tak, że nawet sępy nie potrafią w nich rozpoznać pożywienia. Całe szeregi ukrzyżowanych handlarzy, których największa winą było pół garnca lichej oliwy w najbardziej urodzajne lato. A może słyszeliście też o pewnym zbłąkanym Rodyjczyku Aloparaosie, którego zrzucili ze skał, obwiązując mu uprzednio szyję jego własnym jelitem? Prawda jest taka, o dobrzy obywatele, że żadna z tych historii się nie wydarzyła. Mimo wszystko nawet najbardziej podejrzani goście w Pireusie woleli wieczorem zostać na statku i wymówić się zmęczeniem, niż wieczorem samotnie zaczynać podróż do Teb. Ci bandyci bowiem nie oszczędzili ani jednego człowieka. Nikt nie wymknął się tym złym ludziom. Nad nikim się nie zlitowali. Więc kimże oni są, pytacie?! Jak powiadają znawcy przyrody, trzy elementy formują człowieka. Są to cnota, czyli arete, temperament, czyli thymos oraz umysł, czyli nous. Cnota to urodzenie, a zatem i wychowanie, cnota to różnica pomiędzy tym, co podłe, a tym, co godne, to różnica pomiędzy Odysem, który broni własnego imienia, a Tersytesem, który chce go oczernić. Nadmiar temperamentu uwidacznia się w fatalnej hybris, jego niedomiar to pełna strachu rezygnacja, jest to różnica między Achillesem, który powala Hektora, a Achillesem, który przebrany został za kobietę. Przewaga rozumu to surowość, jego słabość to tępota. Widzimy to w różnicy między Kreonem zakazującym pogrzebu, a Ikarem, nieposłusznym nakazom ojca. Charakter każdego z nas sytuuje się gdzieś pomiędzy wahaniami tych trzech czynników. Większość z tych, którzy zeszli na złą drogę, to ludzie, którzy brak cnoty łączą z odchyleniem jednego z pozostałych dwóch elementów. Ileż razy słyszeliście o przestępcy: podły i butny! lichy i głupi! W niezgodzie z sąsiadami, w niezgodzie z własnym miastem, uciekają w lasy lub góry, aby tam napadać na bezbronnych kupców i karawany. I wydawałoby się, że, nasyciwszy swoje żądze, wypuszczą niewinnego i obdartego człowieka. Ta banda była jednak inna. Ktoś, kto wpadł w ich ręce, był jak rozbitek na wyspie cyklopów. Okradziony i obdarty stawał się zabawką w rękach szalonych bestii. Tylko na bogów, drodzy obywatele, Odys znieważył samego Posejdona i przez to tułał się latami, a jakąż krzywdę wyrządzili bogom biedni ludzie? Jaka była wina Pyramosa z demu Prasiai, który wyruszył w handlową podróż ze swoim młodziutkim, bo niespełna 13-letnim synem Kalopygosem? Do dziś Ksantypa, matka i żona, opłakuje zaginionych. Ta poczciwa kobieta woli zanieść ostatniego obola do świątyni Hermesa w ofierze, niż kupić sobie trochę oliwy do lampy, by rozświetlić smutną noc. Czy ktoś z was kiedyś zaszedł do niej? Czy widzieliście, jak siedzi w ciemnej izbie i jak obłąkana, w mroku powtarza imiona swoich ukochanych mężczyzn, jak zrozpaczona wybiega przed dom, słysząc słaby szum liści zamiatających drogi? Czy nie dzwoni wtedy w jej uszach śmiech bandyty, który niesie wiatr z lasów pod Atenami? Ta kobieta nie może nawet przekląć człowieka, który wyrządził jej całe to zło, bo nie zna jego imienia. Kiedy złapaliśmy tę bestię, ohydnego krwiopijcę, siedział w górskiej jaskini. Jego magazyny pełne były lichych waz, wypełnionych najciemniejszym winem i złotą oliwą. Na niektórych sprzętach były zaschnięte ślady krwi. Ślady rąk, które nie mogły sobie pozwolić na wypuszczenie dobytku całego życia. Na ścianach zawieszone były strzępy drogich tkanin. Poszukiwania tej pieczary trwały niemal miesiąc. Śledziliśmy kupców. Wysyłaliśmy przebranych strażników. Nasz drogi Kaliops wrócił z jednej z tych wypraw ledwo żywy. To dzięki jego wskazówkom mogliśmy namierzyć to miejsce. Gdy tam wreszcie weszliśmy, właśnie trwała uczta. Zaskoczeni bandyci zostali natychmiast schwytani. Przechadzałem się potem po ich pieczarze, półmiski były jeszcze ciepłe i pełne jedzenia. Powiedzcie, Ateńczycy, kiedy ostatnio jedliście wędzonego węgorza? Kiedy ostatnio zabiliście i upiekliście z rodziną całego barana? Kiedy daliście swym dzieciom słodkie figi i daktyle? Wreszcie, kiedy to wszystko jedliście w czasie jednego tylko posiłku? Tak żyją bandyci. Jednak jeszcze gorszą rzecz ujrzałem chwilę potem. Kiedy nie mogłem już znieść widoku skradzionych bogactw, odwróciłem się i zobaczyłem, że za jednym z kawałków fenickiego sukna jest przejście. To, co usłyszycie, przerasta nawet okropności najdalszych krain barbarzyńców. Centaurowie mają więcej wrażliwości niż ludzie, którzy przygotowali tę rzeź. Tylna komnata służyła bowiem bandytom za cmentarz. Trzymali tam ciała, które zapewne planowali później wyrzucić gdzieś w górskich lasach. Części z nich nie dało się w ogóle rozpoznać. Nogi, jeszcze w sandałach, wisiały przy poszarpanych strzępach korpusu, a coś, co kiedyś było głową młodzieńca, dało się rozpoznać jedynie dzięki bujnym kruczym lokom, wiszącym na kawałku skóry. Ksantypo, widziałem tam twojego młodziutkiego syna. Nie opiszę jego wyglądu, ale wiedz, że ja jeden rozumiem, jak cierpisz. Wpadłem w dziką furię. Chciałem wyrżnąć te bydlęta, które taki krwawy los przygotowały naszym współobywatelom. Wybiegłem w szale z jaskini na słońce, gdzie straż trzymała obezwładnionych bandytów. Jeden z moich bliskich ludzi, który stoi tu dziś ze mną, dzielny Trazymach, mój dobry i wierny sługa, zobaczył i przejrzał moje szaleństwo. Zatrzymał mnie, krzycząc: « Panie, jeśli to zrobisz, w niczym nie będziesz lepszy od tych plugawych stworzeń ». Jego opanowanie i odwaga zaimponowały mi. Postanowiłem, że lud musi dowiedzieć się o tym, co tam zobaczyłem. Lud musi ukarać tych ludzi, a ja, Hipponaks z Aten, w imię Ateńczyków będę katem. Ksantypo! W twoje ręce oddaję tego złoczyńca! Niech twój gniew będzie jak morze wzburzone. Niech twe biedne matczyne serce zazna już wreszcie spokoju! Pytasz, kim jest ten człowiek, jaki ma charakter? To pomiot Mormolyke, pełen gorszącej pychy, która każe tej poczwarze uważać się za człowieka. Oto herszt, Tragos, bezduszny rzeźnik. Straże, wprowadzić złoczyńcę! Jednak, obywatele, nie mogę być dziś jedynie sędzią. Jestem też ofiarą i sam zasługuję na karę. Oto powód. Tragos, człowiek winny tylu attyckich nieszczęść, był moim sługą. Ten łotr, który teraz stoi przed wami nago w kajdanach, mieszkał przy moim domu. Ja go karmiłem. W swojej hojności i dobroci nie szczędziłem mu niczego przez lata. Jadał ze mną przy jednym stole. Opiekował się moim skarbcem. Doglądał całego dobytku. Jak z przyjacielem dzieliłem z nim wszystkie tajemnice. Ileż razy nocami siedzieliśmy przy ognisku i opowiadaliśmy sobie o trudach minionych dni. Zapłakałem gorzko i do dziś nie pogodziłem się z tym, co się stało. Szczerze wyznaję, nie wiedziałem o jego występkach. Jestem w nie mniejszym szoku niż wy, drodzy Ateńczycy. Moją zasługą jest tylko postawienie go przed wami. Nie jestem idealnym człowiekiem. Czasami jestem gorszy od niektórych. Jestem uparty i czasem prowadzi to do zaślepienia. Jednak który Ateńczyk nie powie: „Hipponaks to człowiek honoru!” Walczę o urzędy i poparcie, ale kto nie powie: „Hipponaks to człowiek honoru!” Wczoraj naraziłem to miasto na niebezpieczeństwo, ale kto dziś nie powie: „Hipponaks to człowiek honoru!” I teraz ofiarowuję wam cały pokorny wstyd, przyznając się do błędów. Przyjmijcie mnie do siebie z powrotem, bo jestem człowiekiem honoru”.

Pankratesie, jeśli byłbyś ciekawy, to człowiek, który oddał Ci list, to nie kto inny, ale właśnie Trazymach. Nie marnuj czasu na rozmowy z nim. Wyciął sobie język. Bądź zdrów.

Pankrates śle pozdrowienie Hipponaksowi.

Dwa księżyce temu otrzymałem zwój od człowieka mieszkającego kiedyś nad jeziorem Kopais. Ten list znajdziesz w drugiej kieszeni futerału. Zapoznaj się z nim. Gdy przybyłem do Teb, przejąłem ziemię tego człowieka i przypadkiem ściągnąłem mu na głowę nieszczęście. Wygląda na to, że jego gniew tli się jeszcze, choć przyznaję, iż jestem zaskoczony, że potrafił tę urazę nosić w sobie przez piętnaście lat. Poradzę sobie bez Ciebie i załatwię wszystko jak należy. W pierwszym odruchu nawet nie pomyślałem o Tobie, bo cóż dałoby powiadamianie kogoś takiego w sprawie delikatnej. Zapiekłeś się przeciw mnie gorzej od Kefalosa, czego smutnym dowodem jest to, iż bez powodu zniszczyłeś moją przyjaźń z Tragosem. Przez wzgląd na dobre obyczaje postanowiłem jednak dać Ci znać, wspólniku. Być może Kefalos powiązał mnie z Tobą i też zacznie Ci grozić? Warto być zapobiegliwym.

Zwój Kefalosa z Orchomenos

Pankratesie, Ty stary skurwielu, już idzie Twoja godzina! Przysięga Nemezis zostanie spełniona. Lekką ręką trwoniłeś złoto jak Pers. A jako kto przybyłeś? Na plecach ślady bicza, na dłoniach ślady kajdan, twarz i oczy ofiary rzezi. A udajesz Persa. Kupiłeś boiotarchów pieniędzmi i fałszem. Wypytałem. Do Koryntu przypłynąłeś na trierze Syjasa z Beblos. Mam świadków. Czemu morderca nie utopił Cię w  Zatoce Korynckiej, to pytanie usłyszą sąd i kapłani. Ja przyrzekam. A dowiedzą się, że Syjas z Beblos pomagał. A kupiłeś też z pastwiska Aglajona silne woły do wozów, Aglajon powie. Dokerzy widzieli Twych kufrów srebro i złoto. A kładli kufry na wozy. Wszyscy tam byliście. A był też ktoś trzeci. A mówił po attycku. A myślisz, że liczę na złoto? Od takich jak Ty nie chcę niczego. Pójdziesz ze mną w Hades, ja się postaram. W Koryncie pojawił się Samijczyk. A pyta o Ciebie. Wszystko mu powiem. A był na Korkyrze, w Naupaktos, w Milecie, w innych miejscach też o Pankratesie słyszał, a usłyszy teraz w Koryncie. Kefalos

Pankratesowi pozdrowienie.

Kim jest ten Kefalos? Piszesz jakieś bzdury o ludziach, których nie znam. Dlaczego miałby zwrócić moją uwagę? Czy jesteś tak zdesperowany, że musisz uciekać się do zastraszania? To źle świadczy o Twoim stanie. Tylko kompletny szaleniec mógłby pomyśleć, że teraz coś mi może zagrozić, że czemuś nie mógłbym zapobiec. Nawet nie wiesz, jak bardzo rozjuszył mnie ten bezczelny list. Wyliniały kundlu, Kefalos Koryntczyk zbyt gładkich użył słów! Piszę i brzydzę się sobą. Odpisuję na jęki, bo wierzę, że jedynie jakaś wyższa, boska siła, sama Peitho, zmusza mnie do tego. Uznaj zatem te słowa za wolę boga. To Ty potrzebowałeś mnie. Nie byłem nigdy dla Ciebie niczym innym jak rekompensatą. Dobrem, które należy Ci się za podłą i nieszczęśliwą przeszłość. Widziałeś moje możliwości, chciałeś tak mną pokierować, aby każde moje osiągnięcie miało Twoje imię. Oto Hipponaks Ateńczyk, uczeń wielkiego Pankratesa z Teb, wszy, która wspięła się na czubek królewskiej głowy. Lecz przeszedłeś sam siebie, mistrzu, bo oto wychowałeś mnie do zbrodni tak obrzydliwej, przerażającej, że strach o niej szepnąć słowo, a co dopiero wymieniać imiona. Dokądże doleciałby Ikar, gdyby miał takich nauczycieli? Bogowie poskąpili Ci talentów - uczynili przeciętnym. Żadne cierpienie nie uszlachetniło Twego żywota, żaden talent go nie uświetnił. Wierzę, że teraz, gdy już stoisz nad grobem, jeszcze bardziej ciąży żółć, której tyle nagromadziło się w Tobie. Mnie za to, teraz to widzę, bogowie zesłali swoją przychylność. Zrozumiałem, jak wiele im zawdzięczam. Jednak nie ma nic bardziej oczywistego od tego. Będę im służył. Natomiast Ty? Dlaczego nie zabijesz się po prostu? Przecież sam tak pięknie nauczałeś o cierpieniu. Słuchałeś też hinduskich filozofów, gdy byliśmy razem w Azji. Nie wierzę, że nie znajdzie się w Tebach drzewo dość silne, żeby udźwignąć Twój wysuszony zewłok. Powiem, dlaczego tego nie robisz i może się zdziwisz. Tak naprawdę jeden masz cel w życiu, zemścić się na świecie i bogach. Widzę to. Dlatego jeszcze nie opuściłeś tego padołu. Czekasz na objawienie, wypatrujesz go niecierpliwie. Chodzisz nad jeziora i strumienie, by spotkać bóstwo, które poprosi Cię, jak Heraklesa, byś przeprawił je na drugą stronę, a Ty wtedy podstawisz mu nogę lub podtopisz. Wiesz, że celu nie osiągniesz, ale chcesz, jak Diomedes, boga zraniwszy wykrzyczeć w pysze:

Oddal się, córko Dzeusowa, zejdź z pola zmagań i bitwy!

Daruj sobie podejmowanie jakichkolwiek kroków. Umysł masz chory, potykasz się co krok. Twoja niezdarność jest największym wrogiem. Nie strasz mnie jakimiś listami od zbiedniałych rzemieślniczków. Jeszcze niedawno tak skwapliwie doradzałeś mi, żebym sam zajął się moimi wyssanymi problemami. I ja się swoimi zająłem. Teraz czas, abyś Ty się wziął do roboty. Póki co niepotrzebnie tylko wysyłasz mi jakieś pogróżki. I po co? Ja mam tu ciekawsze rzeczy na głowie, niż wymyśleni tropiciele i podglądacze. Hipponaks.

Pankrates słowo Hipponaksowi.

Myślisz, że nie znajduję nic lepszego do roboty, niż pisanie do Ciebie? Starożytny las szumi spokojnie pośród górskich ścieżek, na których szczęściem jest móc się zgubić. Po całym dniu włóczenia się i słuchania ptasich śpiewów oraz beczenia owieczek, wracam do Teb, których wielkie mury przynoszą mieszkańcom spokojny sen. Odgłosy miejskiego zamętu stanowią miłe uzupełnienie dźwięków dnia, gdy wspinam się ścieżką do swego pałacu, słuchając ich narastania. Na balkonie czeka na mnie błogi odpoczynek na hamaku. Nic nie mąci myśli. Pasterze grają w oddali na fletach, rolnicy zaprzęgają woły do jarzma, stada koni galopują po równinie. Oglądam to wszystko z tarasu, a gdy zanosi się na zmierzch, dobiega mnie od strony stawu żabi skrzek, wieczorny koncert Muz. Brekekekekeks koaks koaks! Niesione na falach wieczornej wilgoci, napływają do mnie zapachy ziół i kwiatów, wzmagające głębokie myśli i sen. Naprawdę pomyślałeś tam w tej swojej ateńskiej komnacie, że wolę od tego wszystkiego pisanie do Ciebie listów? Pamiętam czas, gdy dorastałeś. Gdy bawiłeś się w progu drzwi zabawkami, widziałem już przyszłego młodzieńca, który będzie potrzebował nauczyciela. Gdy biegałeś po dziedzińcu, drewnianym mieczem zdobywając Troję, zastanawiałem się, jaki to charakter wykształcisz i w jaki sposób na niego wpłynąć. Poświęcałem Ci więcej czasu nie z fascynacji, lecz abyś sam zaczął nalegać na swego ojca, by wybrał mnie na Twego nauczyciela. A wtedy najzwyczajniej w świecie wymyśliłem Ciebie. Nawet z Próby dojrzałości uczyniłem narzędzie do osiągnięcia innych celów. Powinieneś mi być za nią wdzięczny, choć nie będę tego wymagał, gdyż wiem, że nie stać Cię na zrozumienie tego, co dostałeś. Próba wygnała Cię z Miletu, ale jako człowieka prawdziwie wolnego. Od tego momentu mogłeś kształcić się i doskonalić we wszystkich kierunkach. Mało kto dostał taką możliwość rozwoju. Jest tylko zapłatą za moją pracę, że przekonałem Cię do rabunku świątyni, gdy już było po Próbie. Nie wyrzucaj mi więc tych drobiazgów. Rozważ lepiej, jakie możliwości otworzyłem, jeśli jeszcze potrafisz je wspomnieć swoim zamroczonym głupotą i wróżbami umysłem. Leciałeś wysoko niczym orzeł, a w każdym kierunku wzrok sięgał daleko, obiecywał potężne królestwa i miasta pełne filozofów. Ale Ty wolałeś wrócić do Aten, a potem do nękania mnie listami, a teraz do pogardy, gdy prawdziwe niebezpieczeństwo zagląda nam w oczy. Swoje orle pióra zamieniłeś na szczurzą sierść, a podmuch wiatru na popiskiwanie w śmietniku. Nie schlebiaj sobie, że napisałem. Zrobiłem to w trosce, byś wiedział, że pojawiło się zagrożenie. Byliśmy przecież wspólnikami i w tej sprawie nadal nimi pozostaniemy. Odłóż więc swoje zajęcia, usiądź wygodnie i czytaj w ciszy, co jeszcze mam do przekazania. Niedługo po otrzymaniu listu od Kefalosa podjąłem decyzję. Nie potrzebowałem do tego pomocy. Wysłałem sprawnych tropicieli oraz morderców, których zawsze łatwo znaleźć w polis. Nie szczędziłem złota, bo w takiej sprawie należy zapychać pieniędzmi usta chciwców, zanim wyrażą jakąkolwiek wątpliwość co do swego zadania. Dnie oczekiwania przepędziłem na tarasie pałacu. Zrezygnowałem z pieszych wędrówek, ponieważ niepokój, który zakradł się do serca, odebrał mi siłę na spacery. Nagle odezwały się ból kręgosłupa oraz drżenie w lewej nodze, które już od jakiegoś czasu mnie prześladuje w chwilach napięcia. Natychmiast rozpoznałem, że objawy przeminą dopiero wtedy, gdy rzeczy wrócą na właściwą ścieżkę. Wypatrywałem więc konnych, którzy przecinaliby równinę, gnając do mego pałacu i przynosząc dobrą nowinę o śmierci Kefalosa. To wówczas postanowiłem napisać poprzedni list. Żebyś wiedział, na czym stoimy. Ten zaś piszę, gdyż zdarzyło się coś jeszcze, coś nowego. Gdy tak czekałem na morderców, przybyła do mnie siostra Syjasa. Odnalazła mnie w Tebach bez trudu. Ma na imię Izawel. Łączy ją z Syjasem nie tylko fizyczne podobieństwo, ale ten sam sposób bycia. Ona także milknie, zamiast odpowiadać na pytanie, a później nie wraca do tematu. Musiałem więc uzbroić się w cierpliwość i wysłuchać w milczeniu całej opowieści. Syjas powiedział jej o nas wszystko. Wie, że zabiłeś swego ojca i podzieliliśmy się we trzech skarbami świątyni. Wie, że Syjas czekał przy łodzi i pomógł w ucieczce. Gdy zostawił nas na Krecie, przez wiele miesięcy pływał jeszcze po oceanie, ukrywając się przy zabagnionych ujściach rzek, w skalistych zatoczkach i tym podobnych miejscach, które dzięki niemu tak dobrze poznaliśmy. Chyba nigdy nie przyjął do wiadomości, że nie było pościgu. Trafił do Kartaginy. Miasto tak bardzo ogłuszyło go swoją potęgą, że w szoku i niespełna rozumu zajął się tam rozbojem. Zapoznał miejskich rzezimieszków z morskimi obyczajami, dzięki czemu w rok stał się najgroźniejszym z ludzi robiących brudne interesy wśród miejskich zaułków. I wtedy oprzytomniał. Postanowił z tym skończyć. Przypomniał sobie o rodzinie. Wykupił z niewoli siostrę. Uratował ją przez pośredników. Ukryli się na Sikelii, gdzie do teraz mieszkają. Mają na wyspie ziemie od kapłanów Posejdona. Przez dekadę prowadzili tam szczęśliwe życie, brat i siostra, były pirat i niewolnica. Leżeli w cieniu cyprysów i grzebali w opowieściach z dzieciństwa jak w skarbcu Midasa. Gorsze musiało być od Twojego, ale każdego oślepia swym blaskiem. Nawet morderca stopnieje jak śnieg na wiosnę. Ten dawny Syjas przepadł, choć do dziś jest poszukiwany przez łowców głów. Minęło jednak tyle lat, że w portach mówią, iż utonął, bo nikt już go dawno nie widział. Inni twierdzą, że zarżnięto go w Memfis podczas gry w kości. Krąży jeszcze kilka innych, podobnych plotek, o naszym dawnym przyjacielu. On sam od dziesięciu lat nie wszedł już do żadnej łodzi. Zajął się uprawą roli, sadem i ogrodem. Prawdopodobnie nawet nam samym byłoby trudno go rozpoznać. Niestety, jeden księżyc temu wydarzyło się coś, co przerwało ten spokojny żywot. Odwiedził go pewien Samijczyk, który przedstawił się jako Pelopidas. Wiedział, kogo szuka i z kim rozmawia. Znał prawdziwe imię Syjasa. Prowadzi śledztwo w sprawie mordu i grabieży w Milecie. Rozpytuje o pożarze światyni Kybele oraz o rzezi, która miała miejsce tamtej nocy. Szuka tych, którzy pływali „Notosem”. Dowiedział się, że „Notos” to dawny „Kaikias” i że to łódź Syjasa. Jako jedyna tamtej nocy wypłynęła z Miletu. Z kim żeglował? Pelopidas, ten tajemniczy człowiek z Samos, o to właśnie go zapytał, przykładając nóż do gardła Izawel. Z kim żeglował? Nie bój się, o Ty, zajęty ważniejszymi sprawami, gdyż Syjas nie powiedział niczego. Nie wymienił Twojego imienia. To tylko rozwścieczyło tropiciela. Obiecał, że wkrótce wróci ze wszystkim, co potrzebne, by nasz wspólnik odpowiedział za milezyjską zbrodnię. A potem odszedł w ciemną noc. Izawel doskonale zapamiętała żelazny uścisk jego dłoni. Jest wysokim i atletycznie zbudowanym mężczyzną o zdecydowanych gestach i pewności w działaniu. Nosi krótko przystrzyżoną brodę. Jego twarz charakteryzuje ostry nos. Ma czarne, kręcone włosy. Posturę prawie taką jak Syjas, ale jest od niego o trzydzieści zim młodszy. Podróżował uzbrojony w nóż. Miał też przy sobie tubę na pergaminy. Przy koniu łuk z jońskim kołczanem. Nosi na szyi amulet w kształcie jaja, w którym zamknięty jest ludzki płód. Te wszystkie szczegóły dyktuje mi właśnie Izawel, bo może jesteś w stanie rozpoznać tego człowieka z opisu? Był świetnie zaznajomiony ze sprawami ateńskimi, jakby reprezentował tamtejsze interesy, więc może wiesz, o kogo chodzi? Dziesięć dni po tej wizycie rodzeństwo ustaliło, że Izawel wypłynie do Koryntu, a stamtąd ruszy do mnie, zaś Syjas poczeka w ukryciu na Sikelii, aż ustalimy, jak mu pomóc i co zrobić z Pelopidasem. Jak widzisz, jest to sprawa niecierpiąca zwłoki. Czekam z Izawel. Przybywaj szybko do Teb.Pankrates.

Pankratesowi pozdrowienie.

Nie mogę uwierzyć w to, co czytam. Oszalałeś, stary głupcze? Wpuściłeś do domu kogoś, kto podaje się za siostrę Syjasa? Teraz nawet wątpię, że jeszcze jesteś żywy. Siostra Syjasa. Niezły dowcip. Nawet jeśli nie kłamie, to wcale mnie to nie uspokaja. Syjas rozłupałby Twoją czaszkę wiosłem, jeśli tylko nie spodobałoby mu się, w jaki sposób się do niego zwracasz, jak chodzisz lub nawet jak patrzysz! Żebyś nie musiał nad tym zbytnio główkować i wahać się z podjęciem decyzji, przypomnę tylko jedną rzecz. Gdzieś w połowie naszej ucieczki z Miletu, na pewno pamiętasz tę piękną zatoczkę, gdzie znaleźliśmy rozbity okręt lidyjski, tam gdzie musieliśmy ukrywać się przez dwie noce. Leżeliśmy na plaży, był wtedy sam początek Boedromionu. Nawet nie tyle rozmawialiśmy, co przekrzykiwaliśmy się, weseli. Nagle na plaży postawił stopę Syjas. Pamiętam, że ustawił się dokładnie pod krwawo wschodzącym słońcem. Z jego postaci dało się dostrzec zaledwie czarny kontur, zza którego przebijały czerwone promienie. Aura była cudowna, ale nie zapowiadał się ten dzień pięknie. Leżeliśmy mokrzy w odrętwieniu. Nikt nie odezwał się nawet słowem. Pamiętasz przecież! Gdy już wyciągnął łódź na brzeg, obaj wstaliśmy i od razu pobiegliśmy do niej. Choć w jaskini mieliśmy schowane złota i klejnotów w ilości wystarczającej do pysznego życia dla dwunastu kolejnych pokoleń, ten człowiek samotnie postanowił zaatakować bliską osadę. Okradł osadę! W łodzi przywiózł jeszcze związane truchła ludzi. Zapewne byli to Ci, którzy stawiali opór. Pozostała reszta do końca życia pozostanie bez wątpienia sparaliżowana i oniemiała po tym, co zobaczyła. Teraz puka do Ciebie jakaś kobieta i mówi, że Syjas zajął się uprawą ziemi. Co za żart! Czytam ten list, płaczę, a moje ręce drżą z gniewu nad losem tego idioty. Że też kiedykolwiek musieliśmy się z nim spotkać! Nie zamierzam powtarzać Twoich błędów, ignorując zagrożenie. Dlatego przyjrzę się temu człowiekowi na Sycylii, gdzie i tak muszę się udać. Ateny koniecznie potrzebują nowych dostaw zboża i ja zamierzam pomóc w tej sprawie. Przy okazji może uda mi się znaleźć tego wielkiego rolnika zanim jego siostra nam zaszkodzi. Nie będę witał ani jej, ani jego w moich drzwiach. Co to za bezczelna kobieta, która podróżuje sama! Wprowadzę Cię teraz nieco w moją sytuację, abyś mógł lepiej pilnować swojej. Zatem ruszam po zboże. Jeśli to prawda, że Dion obraził Fenicjan, być może uda mi się wynegocjować lepsze ceny. Drugie już z rzędu suche lato pustoszy zupełnie ateńskie spichlerze. Sprawami w Atenach w moim imieniu zajmie się Gorgiasz. Słyszałeś już o nim. To dobry stary arystokrata. Zaznaczam, że Gorgiasz nie jest moim zaufanym. Mogę powierzyć mu jedynie zastępstwo w sprawach politycznych. Mamy zbieżne interesy. Pod żadnym pozorem nie wysyłaj do niego listu, ani nie kontaktuj się z nim. To człowiek zbyt dumny. W życiu prywatnym ledwie znosi moją przyjaźń, patrzy na mnie z wyższością i pogardą. Z przyjemnością usunąłby mnie z urzędu. Natomiast ja chcę wiedzieć, że nasza znajomość zostawia na jego ciele bliznę, której nie widać, ale która ślimaczy się okropnie i nie chce zagoić. Chcę widzieć, jak cierpi, zachowując władzę poprzez znajomość ze mną. Zatem, aby podtrzymać ten układ, odprawiamy co miesiąc drobny rytuał. Pod koniec każdego miesiąca Gorgiasz organizuje w swoim domu sympozjon. Oczywiście, z powodu pustego skarbca, zaprasza niewielu gości. Jest tam jego rodzina, kuzyn ze strony matki Aristodemos, ateński retor i ulubiony mówca Gorgiasza Demonaks, jest też Polikrates sofista oraz słynny Adejmantes, za którego archonatu ostatecznie ujarzmiliśmy bunty na Paros. Zdarzy się też, że w to męskie towarzystwo wmiesza się jego żona, Antaspazja, kapłanka Ateny Polias. Te skromne uczty można równie dobrze nazwać naradami politycznymi, bo wszyscy należymy do ugrupowania, które dba o interesy starej arystokracji. Wygląda to następująco. Gdy Gorgiasz już mnie wpuści i tradycyjnie przywita, zazwyczaj dołącza już wtedy do nas reszta mojej świty. Następnie niewolnicy myją mnie i ubierają, po czym zasiadamy do biesiady. Pijemy, gramy i rozmawiamy. Demonaks, jak na retora, odpowiada zawsze zaskakująco skromnie, jednak celnie. Aristodemos jest raczej powściągliwy i papuguje nieznośnie powiedzonka Gorgiasza. Gdy coś go zadziwi i nie wierzy, krzyczy, małpując gospodarza: « Tezeusz by skamieniał! ». Polikrates to pijak, który jeszcze przed sobą nie wyznał swoich słabości. Zaczyna ucztę od chlapnięcia 4 kyliksów wina. Woli od razu wypić swój przydział, bo, jak mówi, „stęsknił się za Bakchem”. Myśli, że sprytnie udaje, jednak wszyscy widzą, że raczej oszczędnie dolewa wody do wina i stara się pić ciemną, niezmieszaną esencję. Adejmantes to wielki człowiek i wspaniały mówca. Zawsze wypomina Polikratesowi jego słabostki. Jednak nigdy nie ma w tym cienia uszczypliwości, a raczej wielkoduszna życzliwość przemawia przez tego człowieka, który tak wiele zrobił dla miasta. Adejmantes to najlepszy przyjaciel Gorgiasza. Tak płynie czas. Wysoko wtedy ulatują troski biesiadników i każdy myśli, że jest królem egipskim, dom Gorgiasza błyszczy złotem i kością słoniową, którą zwożą z Afryki szybkie statki. Tak cieszy się serce pijących. Czar wina jednak pryska, wtedy pierzcha Afrodyta i wesoły Dionizos. W tej pustce tuli nas do siebie lekki smutek. Gorgiasz siedzi zmieszany, ma tylko jednego starego sługę, dom jego wcale nie przypomina złotych komnat, a raczej brudną od sadzy niegdyś buchających pochodni siedzibę starożytnego rodu. By jak najszybciej zatrzeć to przykre wrażenie, w podzięce za ucztę goście składają gospodarzowi skromne dary. Nie przekraczają one zazwyczaj miary kilku monet lub drobnego podarunku. Dla mnie jest to znak, bym rozpoczął swój spektakl.  “Przyjacielu”  zrywam się z łoża i krzyczę “że szczep starożytny, potomek świetnego Kodrosa znosić musi biedę, to jest obelga dla nas wszystkich tu siedzących”. Po tych słowach zwracam się z reguły do któregoś z biesiadników i pytam, czy się ze mną nie zgodzi. Oczywiście każdy od razu przytakuje. “Gromadzimy się w tym domu, bo szanujemy ciebie i twoje pochodzenie. Nie moglibyśmy wybrać stosowniejszego miejsca na nasze narady. Cieszymy się, że jesteś nam przychylny i tak życzliwie nas przyjmujesz pomimo swojego uciążliwego niedostatku. Nie godzimy się jednak na ten stan. Spotykamy się tu, by całe Ateny wiedziały, że upadek arystokracji jest gorszy od najazdu Persów, nieurodzaju i głodu razem wziętych. Gorgiaszu, przyjmij, proszę, ode mnie tych niewolników oraz kosz srebra. To nie z litości, ale z szacunku”. W czasie całej przemowy Gorgiasz spuszcza głowę, możesz sobie wyobrazić, co dzieje się wtedy na jego twarzy. Gdy ją podnosi, jest cały czerwony i maskuje wzruszenie. Jednak napięte kąciki jego ust wskazują, że jeszcze przed chwilą zaciskał aż do skruszenia zęby. Niespokojny oddech pokazuje, że dyszy jak lew zapędzony w pułapkę, skaczące powieki ostatecznie zdradzają nieludzkie zirytowanie. Blizna gospodarza rozślimaczyła się jak piękny, bagienny kwiat. Gorgiasz dziękuje i przeklina mnie w sercu. To właśnie w tych pełnych napięcia momentach wkracza czasem do komnaty Antaspazja. Wchodzi na sympozjon bez pytania. Nie rozmawia z biesiadnikami. Hetery wbijają wtedy w ziemię swój wzrok. Jej milczenie nie jest spowodowane skromnością, ale raczej żelazną obojętnością na sprawy mężczyzn, którymi zdaje się gardzić. To nie przypadek, że jest kapłanką Ateny. Bogini musi jej zawsze towarzyszyć, skoro otacza ją taką aurą. Nieraz byłem świadkiem, jak potrafiła wejść do komnaty i wyrwać jedną z tych skamieniałych heter, która przed chwilą zabawiała pijanego gościa. Nie robiła tego jednak gwałtownie. Zaczepiała szeptem, sama się bawiła i bez dotyku zmuszała oczarowaną partnerkę, aby wyszła za nią z uczty, z domu, gdzieś gdzie tylko bogini będzie im świadkiem. Co ma w sobie Gorgiasz, że potrafi utrzymać taką kobietę? Pamiętaj jednak, by do niego nie pisać, Pankratesie, nie wysyłaj listów do mojego domu. Odpisz na Sycylię, niech tam szukają mnie Twoi posłańcy.

Pankrates pozdrowienie Hipponaksowi.

Przesławny Adejmantes, powiadasz, bywa u Gorgiasa. Twój kolega z urzędu, którego wspaniałość wywodzisz z narzucenia jarzma wolnym ludziom z Paros. Zbyt długo wiedli życie na uboczu, pomyślał sobie pewnego dnia ten geniusz, z którym pijasz wino i wygłaszasz poezje. Zbyt długo byli jak malowidła na wazach, ilekroć spoglądaliście w stronę ich wyspy z brzegu Attyki. Oburza Cię natomiast, że Syjas się zmienił. Może nawet nie wierzysz, że to w ogóle możliwe, gdy tymczasem nie ma w człowieku jednego stałego elementu. Metamorfoza to permanentny stan wszystkiego. Biada temu, kto zszedł na drogę zepsucia i szpetne stały się jego czyny, ale nie od nich zaczynał, ani nie musi na nich kończyć. Jesteśmy zbiorem drobin, których różna gęstość formuje w wymyślne kształty. Powstajemy z drobin i rozpadamy się, i powstajemy w innym kształcie. Jesteś jak zarys na piasku, który byle dziecko nogą może zamazać, lub wiatr usunie, gdy mocniej zawieje, lub woda zamaże, gdy nadejdzie przypływ. Jedyne co jest Ci przeznaczone, to zniknąć i pojawić się jako coś innego. W Syjasie, jak w każdym człowieku, nie ma nic stałego. Na szczęście Izawel jest spokojna. Łeb Kefalosa patrzy na nas z wiadra z lodem. Co do Syjasa, Izawel twierdzi, że, gdy znajdziesz go na Sikelii, szybko zrozumiesz, jaką przeszedł przemianę. Izawel ucieszyła wieść, że wybierasz się na Sikelię spotkać z jej bratem. Ukrywa się w kompleksie jaskiń nieopodal kociego gaju, pytaj tam o Kartagosa. Najlepiej będzie, jeśli zabierzesz go ze sobą na kontynent. Wracając zatrzymajcie się w Koryncie, ja przybędę z Izawel i we czworo naradzimy się, co robić z Pelopidasem.

Pankratesowi pozdrowienie.

Czasem odnoszę wrażenie, że jesteś już jak ślepy pies, któremu łatwiej po prostu szczekać, niż wysilić zmysły i spróbować rozpoznać przyjaciela. Może dlatego wciąż żyjesz? Jeśli chodzi o Syjasa, to nie wierzę w ludzką przemianę. Syjas rolnik wydaje mi się być wilczym dołem, który wykopano na nasze ciała. Mogę Cię również zapewnić, że moja dusza nigdy się nie uspokoi. Rozsądek to w moim wypadku stara chabeta, która jedzie w zaprzęgu z nieokiełznaną dumą i oszalałą ambicją. W chwilach, gdy nie jestem dla siebie nazbyt krytyczny, wydaje mi się, że natura chciała we mnie przetestować najdramatyczniejsze układy poruszeń. Ale może dlatego teraz tak piszę, ponieważ jestem trochę pijany? Bawi Cię opowieść o moich towarzyszach. Są wśród nich i tacy, którzy przypominają Ciebie sprzed lat. Gdy przemawiałeś, argumenty traciły swoją moc. Słowa opadały ze szczękiem na ziemię jak zardzewiałe groty, które bóg zatrzymał w locie lekkim gestem. Potrafiłeś obudzić w człowieku zapał, życzliwość i bliskość, które nie wymagały żadnego uzasadnienia i przełamywały wszelką niechęć lub opór. Byłeś świetnym mówcą. Kim jesteś teraz? Jakiej natura poddała Cię metamorfozie? Czytając Twoje listy, ktoś o mniej wyrobionych poglądach łatwo by w te metamorfoy uwierzył, tak szybko sam się zmieniasz. Jednak nie ja. Dopiero wypływam na Sycylię. Nie chcę spotykać Izawel ani Ciebie. Chcę być sam. Zabieram ze sobą pewnego młodzieńca, Charmantidesa. Pomagał mi przy wykonaniu niektórych posągów. Musiałem zaczekać w Atenach, aby odpowiednio je wykończono, by nie żałowano złota i kości słoniowej, by ktoś nie rozcieńczył zanadto purpury. Posłuchaj teraz, co dzieje się w Atenach, bo powinieneś być świadom, że dotyczy Cię to bezpośrednio. Obecnie najbardziej palącą kwestią jest sprowadzenie zboża. Niepowodzenie misji to w zasadzie nieodwołalny ostracyzm. Ostatnie miesiące lata są czasem niezwykłego ożywienia. Wszyscy obliczają obfitość zbiorów i podejmują decyzję o ilości ziarna, którą trzeba dokupić. Dla Aten jest to niezmiennie czas, w którym ważą się losy kolejnych miesięcy. W tym roku rada nakazała sprowadzenie 1000 kotyli w cenie poniżej 100 drachm za medymnę. Szczerze mówiąc nie dbam o te wyliczenia. Jeśli będzie trzeba, zapłacę i 150, dokładając resztę z własnych pieniędzy. Nie mogę sobie jednak odmówić utarcia nosa Dionowi. Pycha kolonijnych tyranów obraża mnie. Wyobraź sobie tych ludzi, jak przybywali na odległe wyspy. Któż to był? Garstka wyrzutków. Wygnańcy lub Ci, którym Tyche odmówiła miejsca po swojej stronie. Tacy jak Ty, którzy odnieśli każde niepowodzenie i nie boją się zostać tyranem. Żyzność takich ziem jak Sycylia szybko przybierała w złote szaty i podlejsze figury. Na Sycylii wszystko jest większe. Wyższe mury miasta, większe pola, bogatsze pałace, strojniejsze szaty i delikatniejsze obyczaje. Ubolewam, bo znajomość spraw kolonijnych jest w Grecji bardzo zaniedbana Na taką to ziemię odpływam. Zostawię w dokach straże, które będą sprawdzały wypływające statki. Kilku z nich będzie też szukać naszego fenickiego przyjaciela w czasie dnia. Bądź spokojny. Jeśli bogowie pozwolą, już niedługo będziemy wiedzieli więcej. Patrzę teraz na pałac. W letnim świetle księżyca marmurowe kafle nabierają srebrnego połysku. Gdy postawi się stopę na tych falujących kamieniach, odczuwa się kojące ciepło skały, która przez cały dzień wiązała w sobie promienie słońca. Słyszę też w głębi krzątających się niewolników, którzy przenoszą jedzenie, sprzęty i czyszczą cały dom. Gdy pomyślę, że ktoś mógłby pozbawić mnie tego życia, nie panikuję, ale robię się smutny. Nieszczęście na morzu, ręka tropiciela, sztylet starego przyjaciela, zazdrosne oko boga. To wszystko może teraz pokrzyżować nasze plany. Na pewno jednak nie zaniecham niczego i użyję wszelkiego środka, aby cieszyć się życiem do końca i wrócić do Aten w chwale. Już niebawem wypływam. Jak widzisz, w zasadzie w Atenach zostało już tylko moje ciało. Proszę Cię o jedno, zadbaj o to, aby nie odnaleziono Cię w Tebach. Mam nadzieję, że przynajmniej tam cieszysz się jeszcze jakąś reputacją.

Pankrates pozdrowienie Hipponaksowi.

Pelopidas może zjawić się u mnie w każdej chwili. Od tygodni nie wychodzę i czasem tylko Izawel sprawdza, czy ktoś nowy nie pojawił się w Tebach. Wychodzi pod przebraniem, sprawdza, o czym się mówi, nasłuchuje, czy gdzieś nie pada moje imię. Czekamy na wieści od Ciebie licząc na to, że pojawią się, zanim zapuka do drzwi Pelopidas. Bo wydaje mi się, że tropiciel jest już w Tebach. Ponieważ jednak nie ma listu, postanowiłem zareagować, nim będzie za późno. Początkowo planowałem opłacić morderców, ale Izawel wpadła na lepszy pomysł. Powinniśmy się wycofać, zupełnie tak samo jak po rzezi w Milecie. Zniknąć szybko i na długo. Tego nie da się powstrzymać. Ktoś nas szuka, ktoś o nas wie, nikt nie pomoże. Zabijemy Pelopidasa, a pojawi się dwóch na jego miejsce. Zresztą, tych kilku ludzi, których opłacam, by wykonywali różne prace, przyciągnąłem do siebie srebrem. Wszyscy ode mnie odejdą, gdy ono przepadnie lub ktoś zapłaci więcej. Jesteś w tej samej sytuacji. Załadowałem skarby na szesnaście wozów i kazałem dwóm sługom wywieźć je pod osłoną nocy nad Kopais, gdzie przeładowali kufry na łodzie, a następnie utopili wszystko w znanym mi miejscu. Będzie je można stamtąd wydobyć, gdy sprawa ucichnie. Było tego tyle, że topienie zajęło dwa dni. Trzeba było małymi częściami, by nie wzbudzić podejrzeń rybaków. Łowię w tamtym miejscu szczupaki, z łatwością je znajdę. Jest to blisko trzcin, mimo że kawałek od brzegu. Siedemnasty wóz ze skarbami stoi przed moim domem, a wyładowany jest tak bardzo, że kilku pokoleniom po nas pieniędzy wystarczy do końca życia. Niedługo przed świtem wyruszamy z Izawel w okolice Koryntu. Przebrani za handlarzy ceramiką opuścimy Teby tylko we dwoje, by nie wzbudzać podejrzeń. Gdybyś miał jakąś wiadomość do wysłania z Sikelii, posłańca kieruj do korynckiej świątyni Posejdona. Znam tam nauczyciela chórzystów i będę z nim co kilka dni w kontakcie. Skarbu starczy dla wszystkich, nie będziesz musiał wracać do Aten po swój. Zresztą, to niebezpieczne. Pelopidas ma wpływy w Atenach i może tam na Ciebie czyhać po powrocie. Będzie Ci się zdawało, że wszystko układa się pomyślnie i zaczniesz obwieszczać swój triumfalny powrót, a tymczasem on dopadnie Cię w jakimś zaułku i zasztyletuje lub gorzej nawet, uwięzi. Jedyni ludzie, którym możemy ufać, to Izawel i Syjas. Nie biorę tego jako rzeczy prawdopodobnej, ale może udało się rozwiązać problem na Sikelii? Spotkałeś Pelopidasa u Diona i podałeś mu truciznę? Zaczynam śnić na jawie. Dobrze, że niczego nie muszę ukrywać przed Izawel. Syjas wyjawił jej tyle naszych sekretów, że mogę otwarcie z nią wszystko planować. Proponuję ucieczkę na północ, łodzią do Abdery, stamtąd przez Trakię w kierunku północnym, do bursztynowej rzeki.

Pankratesowi pozdrowienie.

Doczekałeś się, Pankratesie! Trup Syjasa leży pod pokładem. Masz w końcu katastrofę, o którą tak błagałeś. Czuję się jak Charon, który przewozi umarlaków na drugą stronę Styksu. Tylko że żaden bóg nie chce mi zapłacić za ten zaszczyt. Sam nie wiem, co teraz mamy zrobić. Ukrywamy się na razie w jakiejś sycylijskiej zatoce. Wypływam już niedługo do Aten, czekam tylko na wiadomości z Tarentu. Może oni wspomogą nas zbożem. Nie pytaj o nic, nie pytaj teraz. Wysłuchaj, proszę, co tutaj chcę Ci przekazać. Chyba tak tylko mogę sobie teraz pomóc i przy okazji na chwilę zebrać myśli. Już po tygodniowym rejsie na horyzoncie zamigotały Syrakuzy. Nocą miasto wyglądało jak płonący stóg pośrodku łagodnego morza. Suchy wiatr wiejący od Afryki przyjemnie drażnił przesiąknięte słoną wilgocią nozdrza. Zamierzałem wprowadzić okręt z samego rana do portu. Spodziewałem się przyjęcia, zatem kazałem wcześniej być wszystkim w pogotowiu jeszcze przed świtem. Ja nie spałem. Pełen emocji wybudzałem ostatnich członków załogi i wysłałem ich na górny pokład. Tam kazałem rozstawić ołtarz dla wspólnej ofiary po oficjalnym przybyciu. Na tę okazję zabrałem dwa młode byki, które rozkazałem wyprowadzić i zakuć w złote łańcuchy. Następnie ustawiłem straże w szyku reprezentacyjnym i kazałem wytoczyć posąg Ateny Parthenos. Tarcza brązowej Ateny odbijała promienie słońca. Tak w pełnym rynsztunku, mając za sobą wschodzące złotem słońce wpływaliśmy do Syrakuz. Powtarzałem ostatnie zdania mowy, gdy wpłynęliśmy do portu: „Bądź pozdrowiony, boski Dionie, pasterzu ludów…”, „Ziarno przyjaźni pomiędzy naszymi narodami tkwi mocno i głęboko w syrakuzańskiej ziemi …”. Nagle jednak, niczym poranna mgła, ogarnęło mnie zdziwienie. Port był prawie pusty. Widziałem tylko otwarte gęby ludzi, którzy wciągali na swoje dziurawe łupiny puste sieci. Taka to flota podstarzałych rybaków witała w Syrakuzach ateńskie poselstwo. Pomyślałem, że być może przybywamy zbyt wcześnie i dlatego nikogo jeszcze nie ma. Utrzymałem zatem wszystkich na pozycjach i sam nerwowo zacząłem krążyć po okręcie. Mgła zwątpienia skraplała się powoli i wsączała w serce niepewność. Rybacy i biedacy ciągle gapili się i nerwowo wytykali okręt palcami. Pomimo upływu czasu nikt nie przychodził, a wschodzące słońce wyciskało egipskie poty z moich wyczekujących ludzi. Około południa kazałem jednemu ze strażników udać się do pałacu i poinformować o naszym przybyciu. Nie było mowy, abym zrobił to sam. Gdybym pierwszy zszedł na ląd, depcząc musiałaby podążyć za mną ciężka noga ateńskich hoplitów. Kilka godzin później byłem już sfrustrowany i szalałem jak centaur. W moich oczach było to niemal wypowiedzenie wojny! Przysięgałem, że spalę to miasto razem z murami! Około wieczora przybiegł zadyszany goniec. Był przerażony. Spuścił wzrok i nie potrafił w zmęczeniu wydusić z siebie ani jednego słowa. Spoliczkowałem go i kazałem tłumaczyć się od razu. Straże wpuściły go na dziedziniec, ale gdy dowiedziano się, że przybywa z Aten, nikt nie chciał pozwolić mu iść dalej. Co więcej, potem nikt nie dawał mu wyjść. Dopiero po kilku godzinach udało się chyłkiem wymknąć z posiadłości Diona razem z grupką sprzedawców. Właśnie zaczynał się tam jakiś bankiet i mnóstwo ludzi ciągnęło do pałacu. Nie widział jednak żadnego poruszenia na zewnątrz. Nikt nie wybierał się do portu. Pankratesie, nie wiedziałem, co robić. Byłem zgubiony. Nie było ze mną nikogo. Nie było Gorgiasza, który zawsze, choć z łaską, służy mi radą. Nie było nawet Twoich przytyków ani gróźb. Byłem bliski postradania zmysłów. Na szczęście tutaj z pomocą przyszedł Charmantides. Zaproponował, abyśmy udali się do Diona pod przykryciem. On wyruszy jako ateński rzeźbiarz, który chce zaoferować usługi sycylijskim tyranom. Ja towarzyszyłbym mu pod przykryciem jako jego niewolnik. W Atenach pewnie uderzyłbym go od razu za tę myśl, że mógłbym udawać żebraka, teraz natomiast nie widziałem innego wyjścia. Tylko tak mogłem się czegoś dowiedzieć. Zabraliśmy drobne modele Charmantidesa i ruszyliśmy ku willi Diona. Nie trzeba było szukać drogi. Tłumy ludzi zmierzały ku bramom. Nieśliśmy pierścienie i złote monety, aby przekupić straże i ludzi, którzy mogliby nas zatrzymać niepotrzebnie w długich kolejkach. Gdy udało się dostać do wewnątrz, zostaliśmy poinformowani, że musimy przed wejściem złożyć dary dla gospodarza oraz czekać na swoją kolej, by zabrać głos. Zostawiliśmy kilka kamieni i zajęliśmy miejsca w centralnej sali willi, gdzie Dion organizował ucztę. Wnętrze wyglądało jak wielka sala zgromadzeń. Zapewne tutaj odbywały się narady dotyczące miasta. Wszystkie decyzje otwarcie zapadały w domu tyrana. Na scenie rozstawione były łóżka, na których leżeli ludzie w wieńcach. Czekali na rozpoczęcie uczty. Niektórzy z nich nosili mocny makijaż. Część nałożone miała bogato zdobione maski. Nie czekaliśmy długo na rozpoczęcie. Do sali wkroczył niewolnik. Jak szybko się okazało, ciągnął on podest unoszący wielkiego żeliwnego byka oraz samego Diona. Byk był wspaniale wykonany. Na jego powierzchni błyszczał na przemian metal oraz matowe, ciemne plamy. Powstały one pewnie od opalania byka ogniem. Teraz też platformę postawiono tuż nad stosem. W oczach człowieka, który ciągnął byka, malowała się, poza morderczym zmęczeniem, ostatnia iskra życia – przerażenie. Dion był już pijany. Przy brawach i krzykach zeskoczył wesoło z byka i rozpoczął swoją mowę: “Drodzy Syrakuzanie! Nie dalej jak 5 lat temu wybraliście mnie na swojego władcę. Nie uczyniliście tego przez przypadek. Wybraliście bowiem człowieka, który przywrócił temu miastu łaskę bogów. Budując świątynię, przywróciłem miastu jego życie, nadając jej wspaniały kształt, przywróciłem mu jego splendor, a poprzez sprawne zarządzanie jej budową przywróciłem temu miastu potęgę. Dawszy świadectwo oraz obietnicę zachowania takich oto cnót, została mi powierzona władza tyrana. Jednak niespełna rok po objęciu urzędu spotkałem się z zarzutami o kradzieże, nepotyzm, wyzysk i korupcję. Tak mi odpłacacie! Prawda natomiast jest taka, że nikt w tym mieście nie wprowadził do życia codziennego więcej swobód. Wyzwoliłem waszych ojców, którzy tkwili w niewoli za długi. Pogłębiłem i poszerzyłem porty, abyście mogli handlować z wszystkimi narodami morza. Umocniłem też władzę, aby groźba objęcia urzędu przez kogoś przypadkowego nie zabrała tego, czym was obdarowałem. W zamian otrzymałem groźby, wyzwiska i ciągłe zamachy na moje życie. Intensywność, z jaką mnie prześladowano, była tak wielka, że pewnego dnia przybył do mnie rzeźbiarz, który ofiarował mi tego oto byka. Miało to być narzędzie kaźni dla wszystkich, którzy podnieśli na mnie rękę. Brzydziłem się nim. Cóż za potworny umysł zaprojektował taką rzecz! Zaciekawiony poprosiłem jednak tego człowieka, aby zademonstrował mi, jak należy obsługiwać to urządzenie. Sam natomiast, gdy już wszedł do środka, podłożyłem ogień pod hadesowe monstrum. Jęki szalonego Dedala wypełniły metalowe trzewia bestii. Ten jeden jedyny raz skorzystałem z podarunku. Niestety, nie udaremniło to prób pozbawienia mnie życia. Protagoras, ten oto podły człowiek, który dumnie nazywa się filozofem przyrody, pedagogiem, a nawet sofistą, przygotowywał uczniów do zamachu. Codziennie w swoim wystawnym gaju prowadził zajęcia, podczas których ćwiczył ich w nienawiści do mnie. Dlatego zostanie teraz zamknięty w trzewiach bestii, bo są sobie równi i należą do siebie nawzajem. Mam nadzieję, że muszę użyć tego urządzenia po raz ostatni. Robię to publicznie, ponieważ chcę dać dowód trzech rzeczy – mistrzostwa sztuki rzeźbiarskiej, nie mniejszej podłości, która angażuje wyobraźnię do tworzenia tak okropnych urządzeń oraz mojej skromnej sprawiedliwości, która nie nadużywa ludzkiej władzy”. Tutaj muszę przerwać, Pankratesie, bo gdzieś od połowy tego wykładu nie słuchałem już Diona. Żeliwny byk na wejściu był tak osmalony, że nie pomyli się wiele ten, kto stwierdzi, że zapewne był używany częściej od kuchennego rondla. Dion, podły człowiek, obkleił ciało biednego mędrka miodem własnych kłamstw i wrzuca go teraz do jaskini wygłodniałych niedźwiedzi. Rozpalone wnętrzności byka szalały. Protagoras miotał się w środku wykręcany potwornym bólem, a z nozdrzy rzeźby wytryskiwały co chwila smugi pary oraz strużki czerwonej krwi. Zwierzę napuchło i całe parowało. Żeliwna obudowa wzmacniała jęki i krzyki, a sztuczna skóra byka opalizowała tysiącem kolorów rozgrzanego metalu. Wyobraź sobie, mój drogi, że gdy ten spektakl trwał, Dion zaczął przyjmować klientów. Charmantides wyrwał się jako pierwszy i pociągnął mnie za sobą. Nie słuchałem tego, o czym rozmawiał z Dionem. Byłem oszołomiony okrutnością tyrana. Wydawało mi się, że skaczemy na głowę w gardła Hydry. Moje ręce mogły nas zdradzić, choć nie było na nich żadnych pierścieni. Ta szmata też nie pasowała do mnie ani trochę. Ktoś mógł mnie gdzieś już kiedyś widzieć. Skuliłem się zatem jak szczenię pod wyżartą przez mole szatą. Skuliłem się mocno, bo chciałem też nie słyszeć samego Diona. Wydawał mi się on teraz jak gigantyczna ropucha mówiąca po grecku. Jego wilgotna od zwierzęcego tłuszczu twarz przypominała gadzi śluz. Jego niski, przerywany głos, nie był ludzki, ale potworny. Nagle Dion wybuchnął. Charmantides powiedział chyba coś o Atenach. Tyran ześlizgnął się ze swojego tronu. Nie ośmieliłem się podnieść głowy, ale tylko oglądałem, jak jego cień odbija się na podłodze i gestykuluje wielkimi, obciągniętymi szkarłatną błoną kończynami. “Nie życzę tutaj sobie ateńskich służalców!”, krzyczał. “Ateny razem z tym pokracznym archontem czeka klęska! Niech tylko pojawi się tutaj ktoś od nich, błagając mnie o zboże. Jedyne, co go czeka, to więzienie. Wynoś się stąd rzeźbiarczyku! Bierz ze sobą łachudrę i uciekajcie do Aten!”. Kipiałem teraz nie mniej niż byk, jednak byłem zbyt sparaliżowany, żeby podnieść oczy. Czułem tylko, jak Charmantides mnie obejmuje i jak wychodzimy pośpiesznie z pałacu. Dopiero w połowie drogi do portu przystanęliśmy nad rzeką. Po raz pierwszy od dawna ujrzałem w wodzie własną twarz. Patrzyłem na parę zapadniętych policzków, które oddziela ostra linia nosa. Moje usta są wąskie i kącikami skierowane naturalnie ku dołowi. Chudość policzków kryje niezbyt długa, czarna jeszcze broda, na której błyszczy gdzieniegdzie stalowa szczecina. Włosy mam wciąż mocne, jednak nieco już przerzedzone i widzę, jak powoli tracą kolor. Nad policzkami znajdują się dwie trupie dziury, w których błyszczą żywo niebieskie oczy, jedyny dar od bogów. I choć twarz moja jest wychudła, i odmieniona, o konsystencji zacieru na ciasto, nie wydaje się tak stara. Widać na niej płochliwość, którą wyrobił w niej długotrwały strach, niepewność oraz zawód. Wszystko się na niej cofa w głąb, opada w bezbarwny zaczyn. Tylko nos wygląda jak opuszczona skała, która stoi samotnie na mieliźnie. Jest to raczej pomnik wstydu, jakiś pręgierz, przy którym jak bat świszczy wydychane powietrze. Wątpię, żeby jakikolwiek Grek miał taką twarz. Rozbiłem odbicie ręką, nabierając wody do przemycia twarzy. Ruszyliśmy na pokład. Nic nie mogliśmy tu już załatwić. Od razu zszedłem do swojej kajuty. Pchnąłem mocno drzwi i w tym samym momencie rzuciłem przed siebie znoszony łach. Gdy tylko opadł na ziemię, ujrzałem wewnątrz pokoju sylwetkę. Był to Syjas. Zamarłem. On przemówił pierwszy: “Hipponaksie, przyjacielu, wybacz, wybacz! Ateński archoncie! Ratuj mnie, błagam. Może już słyszałeś. Tak, tak, pewnie już wiesz o Pelopidasie. On przybył do mnie na Sycylię. Znalazł mnie! Jakiż ze mnie pechowiec. Po cóż on tu? Ja, Hipponaksie, nic nie robię, nic, tylko od 20 lat trudzę się uprawą ziemi. Niemal zapomniałem imienia. O, widzisz! Nie pamiętam też imienia naszego przyjaciela, Panlalesa, Lanpalesa? Jakże mógłbym zdradzić? Zabierzesz mnie? Do beczki. Weź mnie nawet do beczki! Od tygodnia ukrywam się w grotach, woda żłobi na moim ciele kolejne zmarszczki. Uratuj przyjaciela!” Nie mogłem uwierzyć w bełkot tego człowieka. Powiedziałem, aby odłożył monety do skrzyni, która stała pod ścianą. Obrócił się, a ja wbiłem sztylet głęboko w jego plecy. Tuż przy sercu. Gdy krztusił się krwią w zdziwieniu, powiedziałem tylko, że zabiłem go od tyłu nie z tchórzostwa, ale aby już nigdy więcej, nawet w Hadesie, nie rozpoznał mojej twarzy. Gdy pisałem ten list, otrzymałem od posłańca Twoją wiadomość. Do jakiej Abdery chcesz uciekać ? Myślisz, że zostawię Ateny, narzucę na plecy łach i ucieknę z Grecji? Nie ma mowy. Złóż lepiej całe złoto w świątyni Posejdona i spal osła, który je, nosi na ofiarę. Przypilnuj też Izawel, kto wie, co się z nią stanie, gdy się dowie, że jej brat już nie żyje. Płyniemy teraz razem z Syjasem do Koryntu. Wyczekujcie nas tam.

Pankrates pozdrowienie Hipponaksowi.

Co się z Tobą dzieje? Zabiłeś jedynego przyjaciela, jakiego mieliśmy! Człowieka, który przeszedł drogę od łupieżcy do rolnika, od mordercy do filozofa! Nawet jego siostra nie okazała się tak oświecona jak on. Niestety, doszło między nami do niespodziewanego zatargu. Prosiła mnie często, abym opowiadał o Próbie, jaką przeszedłeś w Milecie. Za każdym razem zwracała uwagę na inny szczegół. Myślałem, że sprawiało jej przyjemność wyobrażanie sobie tej sceny w różnym świetle. „ Jak to, kazaliście ubrać się ojcu Hipponaksa w kapłańskie szaty, zanim został zamordowany!? To on był świętym kapłanem Kybele? Kazałeś Hipponaksowi zamordować kapłana?”, zerwała się Izawel. „Jakżeby nie?”, odparłem, a ona zwinnie odskoczyła od ogniska, wzbijając snop iskier. W półmroku dopadła wozu, rozwinęła materiał skrywający miecz, wzniosła ostrze. Zrobiła to tak szybko, że nie zdołałem nawet powstać. „Wkrótce przybędzie Syjas”, mówiłem, „wszystko ustalimy, nie postępuj gwałtownie! Co powie Hipponaks, gdy rzucisz mu mojego trupa pod nogi?”. Widziałem, jak Izawel waży coś w swoich myślach. Widziałem, że waga nie przechyla się na moją szalę. To był koniec. Ona też to zrozumiała. Nasze spojrzenia spotkały się, ale ja nie miałem broni. I wtedy z cienia wyszedł Trasymachos. Posłałem go wcześniej do Koryntu, gdyż nie mogłem znieść jego obecności. Wracał do obozu dopiero na wieczór. Gdy się pojawił, Izawel nie zdążyła drgnąć, a już leżała na ziemi, silne dłonie miażdżyły jej gardło. Kazałem ją oszczędzić. Przywiązaliśmy ją do poręczy wozu. Byłem pewien, że jej furia zaraz minie, ale po kolejnych kilku dniach nic się nie zmieniło. Nie mogę dłużej czekać, wysyłam Trasymachosa z tym listem i zostaję z nią sam. Nie mogę się oddalić, by nie uciekła, zatem gdy przybędziesz, nie pytaj o mnie w świątyni. Trasymachos wskaże drogę prosto do obozu. Nie powiedziałem Izawel o Syjasie, gdyż wierzę, że jest jakiś sposób na to, by znowu stanęła po naszej stronie. Nie miałem pojęcia, że jest tak zabobonna. Najlepiej, jeśli wyrzucisz Syjasa do oceanu i znajdziesz inne wytłumaczenie jego nieobecności. Z Koryntu do obozu jest godzina drogi.

Drogi Pankratesie,

jak długo się nie widzieliśmy? Czy jeszcze w ogóle pamiętasz? Stoję teraz nad brzegiem Nilu, tu, w Memfis, i pytam się srebrnego Księżyca, jak w swoim cierpliwym biegu wytrzymuje rozstanie ze swoim kochankiem, Słońcem? Kto nauczył go czułych słów, które potrafią sprawić, że odwraca oblicze od ziemi i tylko dla tego jednego spotkania pogrąża cały świat w ciemności? Z pewnością jest to największy poeta. Jak ciężko jest mi teraz powrócić do tego, co pilne. Gdy tylko wspominam naszą samotną noc w korynckim porcie lub rozmarzę się, chcąc przywołać obrazy z naszego ostatniego spotkania w Atenach, słyszę przeszywający skrzek. To chmara zmartwień, problemów i obowiązków, których nijak nie mogę od siebie odpędzić. Jak małpy siedzą one, ujadają i obrzucają mnie kamieniami, byle zwrócić na siebie uwagę. Pelopidas, ateńskie zboże i nasza ponowna rozłąka śledzą mnie wytrwale i nie pozwalają cieszyć się marzeniami, które jako jedyne koją moje nerwy. Jak bardzo radują mnie te chwile, gdy myślę, że mógłbym mieć ręce Zeuksipposa, które odmalowują na wazie nasz wieczór na jeziorze! Gdy raz tak kłopotałem się obowiązkami, a potem na nowo przywoływałem zapomniane wspomnienia naszych wspólnych chwil, gdy łączyłem na niebie gwiazdy, szukając czuwających nad nami bóstw, usłyszałem za sobą głos:

W gwiazdy wpatrujesz się, gwiazdo moja.

Gdybym był Niebem, tysiącem oczu patrzyłbym na ciebie.

Charmantides podszedł do mnie od tyłu. “Co to za wiersz?”, zapytałem. “Nauczył mnie go pewien kapłan na Krecie”. Usiedliśmy w ciszy i patrzyliśmy się na morze i gwiazdy. “Przyglądam ci się od dłuższego czasu”, odezwał się po chwili, “widzę, że nie śpisz, że jesteś strapiony”. Gdy nie zaprzeczyłem, przysunął się nieco i obróciwszy głowę spojrzał mi prosto w twarz. Jego szklane, jakby lekko zapłakane, ciemne oczy zdawały się nie patrzeć w ogóle na mnie. Te oczy wpatrywały się  gdzieś głęboko wewnątrz, wydobywając na wierzch tajemnicę. Nie wytrzymałem spojrzenia i wstałem. Podszedłem do brzegu Nilu i zapytałem, “co to ma znaczyć?”. “Widzę, że cierpisz”, odparł, “że pomimo jeszcze młodego wieku niesiesz jakiś niespotykany ciężar”. Zasępiłem się. Patrzył się dalej na mnie i zdawał w ogóle nie peszyć tą sytuacją. Nie wiem dlaczego, ale nagle jak rażony piorunem odwróciłem się ku niemu: “gdy byłem mały, zabiłem swojego brata”, powiedziałem. Uśmiechnął się tylko lekko i od razu zatamował potok słów, którym chciałem go zalać. “Kłamiesz, Hipponaksie”, powiedział. “Człowiek, który zabił nawet wczoraj, nie jest tak nerwowy jak ty. Myślę, że trapi cię coś większego. Że myśli nie dają spokoju, że ludzie niechciani wciąż wracają, że pamięć wydarzeń nie blednie”. Nie wiedziałem, co robić, chciałem przez chwilę utopić go w tej potężnej rzece. Byłem jednak tak sparaliżowany, że po prostu stałem jak wryty, opanowany dziwaczną posturą Charmantidesa i jego pięknym głosem. “Hipponaksie”, powiedział i szedł ku mnie, “nie boję się Ciebie”. Dopiero teraz zauważyłem, że jest większy ode mnie. Miał długie ręce i ogromne dłonie. Nie był o wiele wyższy, ani grubszy, jednak jego ciało było widocznie silne i muskularne. Podchodził powoli. Zdałem sobie sprawę, że jesteśmy tu kompletnie sami, otoczeni pustynią. Tylko ja i zbliżający się Charmantides, który wyglądał jak kozioł na dwóch nogach. Złapał mnie mocno za ramię. Przeraziłem się i chciałem krzyczeć. Nie potrafiłem jednak. Rozpłakałem się i padłem na kolana do jego stóp. “Zabij mnie”, powiedziałem, “zabij mnie jak psa, wyrzuć za morze, niech umrę w ciemnej i głębokiej wodzie, bo na to zasłużyłem. Tyle nieszczęść wyrządziłem temu światu!”, krzyknąłem. Ciężkie ramię opadło na moje plecy i szarpnęło mocno w górę. Nie otwierałem nawet oczu. Myślałem, że już wiszę nad rwącą rzeką, gdy nagle Charmantides postawił mnie mocno na nogach. „Uspokój się, Hipponaksie. Nic ci nie zrobię, brzydzę się zbrodnią jak mało czym. Nie interesują mnie też Twoje czyny. Chcę Ci pomóc. Usiądź i posłuchaj. Gdy tułałem się długo po świecie, wygnany z własnego miasta i opuszczony przez rodziców, przemierzyłem wiele krain. Byłem u Fenicjan, Judejczyków, Egipcjan, spotykałem Medów i Greków. Lecz pewnego dnia zostało mi zesłane widzenie, które wszystko odmieniło, które przywróciło mi życie. Od tego czasu nauczam i pomagam ludziom uspokoić ich myśli. Dlatego tak bardzo cenią oni moją sztukę. Otóż gdy tak podróżowałem i zastanawiałem się, co właściwie teraz czeka takiego człowieka jak ja, co czeka mnie tu na ziemi i co tam, poza życiem, przygotowali dla mnie bogowie, spotykałem wiele różnych opinii na ten temat. Inaczej odpowiadał Grek, inaczej Med, inaczej Judejczyk. Nie miałem już nawet sił kłopotać się tym i byłem skrajnie wyczerpany wyrzutami sumienia i natrętnymi myślami. Zatrzymałem się wtedy w świątyni, gdzieś na Krecie. Kapłani wskazali mi miejsce pod drzewem, w zagajniku. Od razu poszedłem odpocząć. Obudziłem się w środku nocy. Obok mnie leżał jeden z kapłanów. Nie odzywał się w ogóle, tylko leżał na trawie i patrzył w gwiazdy. Pogwizdywał sobie pod nosem jakąś chwytliwą melodię. Obok niego leżał kosz z owocami i placki miodowe. Gdy zobaczył, że wstałem, skinął głową i wskazał kosz. Byłem głodny, a widok dużego i suto polanego miodem placka tylko zaostrzał mój apetyt. Od razu złapałem solidny kawał i odgryzłem słodki brzeg. Jadłem tak długo, aż zrobiło mi się słabo. Przez cały ten czas kapłan nic nie mówił, nawet specjalnie na mnie nie patrzył. Gdy już nie umiałem wcisnąć kolejnego kawałka, podał mi tylko wiadro z wodą. Napiłem się i umyłem oblepione słodkim miodem ręce. Jak błogo się poczułem. Miękki mech, słodki miód, ciepły letni wiatr, to wszystko przyjemnie wypełniło moje ciało do granic, aż czarne myśli uleciały gdzieś daleko. Dopiero po chwili wróciłem do zmysłów i spostrzegłem, że to całkiem dziwna sytuacja. Jaki kapłan tak otwarcie przyjąłby przybłędę? Tak czuwał nad nim? Zagadnąłem go, dlaczego to zrobił. Powiedział, że nie widział powodu, żeby tego nie zrobić. Widział, że byłem zmęczony i wycieńczony. Gdy spałem, podobno bredziłem straszliwie i krzyczałem, zatem zmartwił się i postanowił mi ulżyć. Widział, że cierpię i przemówił. Jestem kapłanem Dzeusa, przybyszu. Jednak nasz Dzeus to nie ten, którego czczą wszyscy Grecy nierozumiejący do końca, z jakim bóstwem mają do czynienia. Przejęli oni od nas, Kreteńczyków, wierzenia, ale nigdy nie chcieli zastanawiać się nad nimi. A przecież różnica jest kolosalna. Nasz Dzeus nigdy nie skrzywdziłby nikogo, nie ukarał, ani nie odebrałkobiety, którą ktoś pokochał, bo nie po to stworzył ciała i nie po to kazał ziemię urodzić. Ale żeby się o tym przekonać musisz poznać prawdziwą historię Dzeusa, bowiem przedstawia się ona zgoła inaczej niż u Jończyków czy Dorów. Otóż, gdy żył jeszcze Kronos, wszystkie bóstwa były sobie równe. Żyły one w zgodzie i cieszyły się swoją nieśmiertelnością, która nie miała ani początku, ani zdawała się nie mieć końca. Świat ogromny mieścił wszystkich bogów, którzy mnożyli się w bezczasie, zabawiali z istnieniem, a nade wszystko ucztowali, leżąc lekko na firmamencie. Kronos jako jedyny stronił od towarzystwa. Wolał przebywać sam i raczej tylko słuchać od innych o wydarzeniach, które trwały w nieskończonym świecie. Dziś lekarze nazwaliby go melancholikiem. Pewnego dnia postanowił, że przejmie władzę nad innymi bogami, że da rzeczom początek i koniec. Złapał więc za złoty sierp, który dotąd służył mu jedynie do ścinania pięknych ogonów komet i wpadł w krwawy szał. Zranił wszystkie istoty, niektóre nawet unicestwił. Cudem od katastrofy wybawił wszystkich młody Dzeus. Porwał się na śpiącego ojca i rozpruł go złotym sierpem, który następnie porzucił w najdalszej części świata. Tyran odszedł, ale bogowie wciąż byli potwornie okaleczeni, w żaden sposób nie mogli wrócić do poprzedniego błogostanu. Ze strachu przed Dzeusem, który mógłby chcieć dokończyć dzieło ojca, zaczęli go czcić i mu służyć. Dzeus nie chciał tego. Ich strach był obcy szczęśliwym czasom. Widział cierpienie i przerażenie trapiące niebiańskie istoty. Widział bogów, którzy bawili się wiecznie wesoło, a teraz ich świat wypełniło blade cierpienie, stan, którego nie potrafili nawet nazwać. Rozmawiał z nimi zatem Dzeus, podnosił na duchu, zapraszał na uczty, jednak nic nie mogło złagodzić potwornego bólu, którym wypełnił się cały świat. Myślał długo jedyny bóg, który bogiem pozostał. Podjął wreszcie decyzję. Ból brał się stąd, że bogowie zaczęli pamiętać, że musieli myśleć tęsknie o czymś, co kiedyś działo się wokół nich i nigdy nie miało się skończyć. Dzeus, aby zagłuszyć to uczucie, postanowił stworzyć ziemię oraz ludzkie ciała. Utoczył więc planety, zalesił ląd pięknymi gajami, oblał brzegi srebrnymi morzami, ziemi kazał rodzić owoce, a bydłu zginać posłusznie karki. Starzy bogowie wchodzili teraz w ciała i zmieniali się w ludzi. Ciało bowiem było największym wynalazkiem Dzeusa. Dzięki niemu bogowie na nowo mogli odczuwać przyjemność. Zaczęli czuć zdrowy głód, który zaspokajali dojrzałymi owocami. Zaczęli pragnąć się nawzajem i cieszyć czułym i doskonałym dotykiem. Gdy byli spragnieni, sięgali po rześką wodę ze strumyka lub po kojące zmysły wino. Cieszyli się widokami, radowali dźwiękami, rozkoszowali zapachami i sycili dotykiem. Tak Dzeus przywrócił te istoty do życia. Jednak choć ciało jest jedyną częścią starego świata bogów, to nie potrafi ono doskonale naprawić tego, co się stało. Stąd i na ziemi błędy i ból. Wynikają one z tego, że nad ciałem górę bierze boska natura, czyli to, co Egipcjanie, Grecy i Judejczycy nazywają duszą. Jeśli ten pierwiastek, który niesie poprzez pamięć wspomnienie bólu, cierpienia i wieczną melancholię, zapanuje nad ciałem, to szybko oddali się bóstwo od swojej ziemskiej powłoki i nigdy już nie zazna spokoju. Jeśli jednak zaufa ono ciału i jego podpowiedziom, to wyciszy się i napełni nową radością. Przyjacielu, zawsze gdy widziałem coś pięknego, radowałem się, gdy spałem z piękną kobietą lub młodzieńcem, radowałem się, gdy jadłem zdrowo i dostatnio, radowałem się, bo nigdy moje ciało mnie nie oszukało. To nie oczy krzyczą: zabij! To nie brzuch przymusza: poniż! To boska, zniszczona natura zaczyna górować nad boskim ciałem. Że jest ono boskie, szybko przekonasz się, gdy tylko zerkniesz jak równomiernie i wspaniale zamyślił je Dzeus. Równo bowiem każdy odczuwa, czyś biedny czy bogaty. Żadnej nie da posiłek przyjemności, jeśli głodu zdrowego nie odczuwasz. Jeśli nie jesz od tygodnia, to tak samo cierpisz jak ten, którego karmią od tygodnia. Każdemu równo i tak samo Dzeus odmierzył, abyśmy podobnie zaznawali rozkoszy na świecie, jak to niegdyś bywało. Dlatego ciało i życie to dar pokoju i przyjemności. Należy z niego korzystać, bo to lekarstwo tego świata. Część tej wiary przetrwała i u młodszych poetów greckich, tych, którzy jeszcze pamięć o Krecie zachowali, ale nie pamiętają jej nauk tak wyraźnie. Gdy Odyseusz wywabia krwią Achillesa z podziemi, co mówi największy z bohaterów? “ Po cóż mnie wzywasz, Odysie!? – krzyczy przerażony. Czy nie wiesz, że wolałbym być pachołkiem na ziemi, niż królem w Hadesie?!“ W tym zdaniu zachowała się cała nauka o Dzeusie Kreteńskim i jego prawdziwe pochodzenie. Życie tutaj to dar. Dusza jest przepaścią mroczną, w której czeka nas tylko pradawne cierpienie. Zapomnijmy więc o niej i oddajmy się boskiemu ciału”. Gdy tylko Charmantides rozproszył moje troski tym opowiadaniem, uporczywe myśli znów zebrały się nad moją głową. Po chwili zostawił mnie samego i odszedł w stronę obozu. Izawel, Izawel, Izawel. Dziś, tak jak wczorajszej nocy wykonuję pewne proste ćwiczenie, lekarski zabieg. Staję nad brzegiem Nilu. Musisz wiedzieć, że jest to niesłychanie kapryśna rzeka. Jednego dnia wylewa jak morze, innego zdaje się być kamienną magmą, która nie ruszy się pomimo najsilniejszego wiatru. Gdy zatem Nil stoi niczym ogromne bagno, gdy księżyc jest jedynym świadkiem, odsuwam wtedy szuwary, strzeliste łodygi papirusu i staję nad brzegiem. Patrzę w martwą taflę i mówię. Odtwarzam wydarzenia. Jak doktor, szukając u siebie reakcji, szukając pulsu i odruchów. „Ja, Hipponaks Ateńczyk, archont ateński, potomek Afrodyty, zabiłem kapłana Demeter Kybele. Zabiłem go przekonany przez mojego nauczyciela Pankratesa. Zabiłem też Syjasa Fenicjanina. Jego trupa rzuciłem pod skrępowane stopy jego siostry Izawel. Kobieta ta zapłonęła do Pankratesa gniewem, gdy dowiedziała się, że doprowadził do morderstwa kapłana. Gdy jej piękne stopy dotknęły suchych już i bordowych strupów brata, jej ciało i dusza pokryły się szaleństwem jak czarną łuską. Z siłą menady rozerwała własną skórę i gruby lniany supeł. Sapiąc, odbiegła w stronę gór. Nie kazałem Trazymachowi jej ścigać, ale skinieniem głowy odprawiłem go, aby tę noc dzielić tylko z Pankratesem”. Tę formułę powtarzałem kilkakrotnie nad Nilem. Wyuczyłem się jej bezbłędnie na pamięć. Krok po kroku, tak jak dokonałem zbrodni, według mojego w niej udziału. Robię to, żeby, tak jak pisałem, sprawdzić, co odpowie mi na to sumienie. Milczy. Jak długo opowiadam o tym, co zrobiłem, nie ma we mnie żadnych uczuć. Tylko na koniec, na cudowne wspomnienie naszej nocy, mam ochotę zacząć recytować wszystko jeszcze raz, aby dojść ponownie do tego spotkania. Może nie uwierzysz, ale nie jąkam się wtedy w ogóle. Mówię spokojnie bez przerw i skoków. Dopiero potem zaczynają się problemy, dopiero potem mój głos się łamie, a ja zalewam się łzami. Zapominam mowy, której chciałem się nauczyć, której nauka byłaby sprawdzianem mojego opanowania w tej kwestii, jednak nie potrafię. Mówię za każdym razem inaczej, a mówię mniej więcej tak, co raz bardziej załamując mój słaby głos: „Gdy pozwoliłem uciec opętanej kobiecie, zerknąłem na Pankratesa. Nie widziałem go tak dawno! Nie widziałem go od lat, gdy razem dokonaliśmy zbrodni w Milecie. Dawno nie byłem już tak niespokojny, gdy płynąłem z Sycylii na spotkanie z nim. Jesteśmy razem, tu w Atenach. Jest jasna, księżycowa noc i czuję się pewniej. Jak aktor na scenie oświetlany przez bliskie światło pochodni. Wszyscy widzą go dzięki temu wyraźniej, a on oślepiony śmielej przystępuje do działania. Patrzę na Pankratesa i nie wierzę swojemu szczęściu. Powtarzam po cichu do siebie, że jestem szczęśliwy. Mój żołądek drga, to fala ciepła rozchodzi się po wnętrznościach, jakby kochająca ręka głaskała moje jelita, a one niczym wygrzany w słońcu wąż błogo się rozprężały. Czy bogowie nie byli nam wtedy przychylni? Pamiętam, jak patrzyłeś się w te wszystkie jasne gwiazdy. Ileż bym dał by być jak to niebo i tysiącem oczu wpatrywać się w Ciebie! Tak bardzo Cię wtedy pragnąłem. Spójrz na mnie, Pankratesie! Spójrz na mnie! Dotknij mojego gorącego, nagiego ciała. Przytul mnie do siebie i poczujmy się nawzajem. Całowałeś mnie jak oszalały, a ja prawie płakałem ze szczęścia i rozkoszy. Wąchałem twoje włosy, całowałem twoje uszy i szarpałem twoje boki. Ty zaś przywarłeś do mnie ustami jak szczenię do wilczycy. Kochaliśmy się tak jak wtedy na mirtowej wyspie po ucieczce z Miletu”. Mówię tak długo, aż w pół zdania nie przerwie mi płacz. Aż nie wystraszę się, że tu, nad Nilem, ktoś może usłyszeć moje krzyki, że rzeka zabierze je zbyt daleko. Dlaczego pozwoliliśmy sobie na rozstanie?! Dlaczego jedno, co pokochałem i co liczy się dla mnie na świecie, jest mi niedostępne. Nie znoszę Aten i pieniędzy, które zrabowaliśmy. To jedyny niepomyślny wiatr, który na siebie ściągnęliśmy. Wyrzucił on nas na dalekie pustkowia, zamiast pozwolić nam zostać razem, wygnańcom na wyspie bez nazwy. Nienawidzę siebie, gdy muszę prosić o głosy ateński lud, nienawidzę siebie, gdy muszę negocjować z tyranami i faraonami. Nigdy nawet nie potrafiłem żyć z ludźmi, bo nie jestem w stanie przybrać maski, którą nakładają oni na siebie nawzajem. Nie potrafię być arystokratą, Ateńczykiem, młodzieńcem. Jestem po prostu Hipponaksem i brzydzę się towarzystwem innym niż Twoje, Pankratesie. Nie mogę się jednak sprzeciwiać bogom. Dlatego jutro z samego rana załatwię wreszcie zboże dla Aten i mam nadzieję uda mi się wrócić szczęśliwie do Grecji, gdzie Cię zostawiłem. Bądź zdrów, Hipponaks.

Mój drogi Hipponaksie,

gdy zdmuchuję świecę i zamykam oczy, ciągle mam w nich powidok gęstego pisma na pożółkłym materiale. To Twój ostatni list, znam go na pamięć. Powtarzam go w myślach i zapadam w sen. Stajemy się częścią siebie, niby dwa konary odchodzące od jednego pnia, splecione ze sobą gałęziami i podtrzymujące nawzajem swój wzrost ku niebu. Gdy budzę się z tego snu, w którym za jedyne wydarzenie można uznać podmuchy wiatru szeleszczące naszymi liśćmi, nie robię gwałtownych ruchów i nie otwieram oczu. Nie pozwalam, by dzień tak szybko przegonił senne wrażenia. Zamiast tego znowu zanurzam się we wspomnieniach, które tak pięknie zapisałeś. Dałbym wszystko, by spędzić jeszcze jeden dzień podróży wzdłuż pasma gór, lecz rzadko w tych marzeniach jestem aż tak skromny. Zazwyczaj wyobrażam sobie, że nasza podróż z Koryntu do Aten trwa bez końca, a dystans między wszystkimi poleis jest większy, niż między dynastiami, które oddziela tysiąclecie czasu i które słyszą o sobie tylko dzięki opowieściom kapłanów. Nie otwieram oczu, dopóki w pełni nie nasyci mnie myśl o niekończącej się podróży. Czasami, gdy pozwolę marzeniom zbyt długo unosić mnie na falach, odpływam znowu w sen, ale jest on innego rodzaju, niż ten nocny. Pobrzmiewa w nim echo dnia. W ostatnim szliśmy razem przez pustynię. Widziałem nasze stopy w sandałach, ale gdy spojrzałem za siebie na przebytą drogę, dostrzegłem ślad tylko jednej pary stóp. Ja to Ty. Wieje wiatr, tańczą wokół nas tumany pyłu. Pustynia ciągnie się po horyzont. Chronimy się szczelnie przed promieniami słońca i przekazujemy bukłak z wodą. Widzę Twoje spieczone usta, jak wilży je życiodajna kropla. Dzięki niej mówisz do mnie suchym szeptem: „dziś będziemy w Memfis, Pankratesie”. Nie musisz wypowiadać nic więcej, ja wszystko wiem, oszczędzaj głos, kochany, bo wody mamy tylko na kilka słów, a ile razy jeszcze chcemy wyznawać sobie miłość? Wiem, że faraon czeka. Chce zawrzeć umowę, której obwieszczenie, po powrocie do Aten, da kolejną dekadę władzy nad miastem. Lud będzie śpiewał i wychwalał Twoje imię we wszystkich zakątkach Hellady. Ja wyjdę wtedy z cienia i nałożę Ci na głowę wieniec z kwiatów, później pocałuję czoło i wyznam miłość. To wszystko mówię bezgłośnie, patrząc tylko głęboko w Twe niebieskie oczy. Maszerujemy dalej, dwie pary stóp, ale jeden ślad na piachu. Ty to ja. Dziś jednak, po przebudzeniu, postanowiłem nie zanurzać się w te senne widziadła. Wstałem, przemyłem twarz resztką brudnej wody z więziennej miski i usiadłem, by zapisać choć kilka słów o ostatnich wydarzeniach. Musisz być z nimi zaznajomiony. Mam dziś okazję przekazać ten list komuś, kto zabierze go do Aigyptu. Nie mogę zmarnować tej szansy. Wpadłem w sidła Pelopidasa. Ktoś mu powiedział, że jestem w Twoim pałacu. Straże weszły nocą. Pojmano mnie i długo trzymano w celi, usiłując wydobyć zeznania. Niedawno odbył się nade mną sąd. Skazano mnie na śmierć za obrazę bogów. Jak każe święty obyczaj w takich sytuacjach, wszyscy czekają z wykonaniem wyroku do powrotu archonta. Twoje przybycie będzie oznaczało mój koniec, ale proszę, abyś nie zwlekał z powrotem. Jestem gotowy. Gorgias odwiedza mnie w celi. Wielu arystokratów przechowywało bogactwo w świątyni Kybele, on sam krył w niej wszystkie skarby rodowe zgromadzone przez pokolenia. To Gorgias zaangażował Pelopidasa do odszukania świętokradców. Z całą pompą tryumfu, jaką nadano sądowi nade mną, w obecności sędziów, kapłanów oraz obywateli, Pelopidas odtworzył przebieg wydarzeń w Milecie. Zrobił to na podstawie domysłów i opowieści kilku świadków. To niezwykły człowiek, strzeż się go. To ktoś potrafiący używać umysłu w bardzo subtelny sposób, a zarazem taki partacz. Mógłby być filozofem, lecz zamiast tego marnuje czas zajmując takimi historiami, jak nasza. Cofnął się o piętnaście lat i przedstawił sędziom próbę, tak jak był w stanie ją odtworzyć, nazywając wszystko mordem z chciwości. Do tego doszło. Stałem w kajdanach przed zgromadzeniem i słuchałem, jak dowodził, że musiałem mieć dwóch wspólników. „Drugiego z nich, Syjasa z Beblos, zwanego Złym Odysem, znalazłem na Sikelii. Dostojni sędziowie, niewiele zabrakło, aby i ten plugawiec był z nami. Udało mu się jednak wymsknąć. Przekonany jestem, że ten oto oskarżony staruch, który stoi tu przed świętym zgromadzeniem miasta, dobrze wie, gdzie ukrywa się Zły Odys. Podobnie jak wie doskonale, kim jest trzecia osoba, która była z nim tamtej nocy w świątyni. Proszę więc was, dostojni sędziowie, o prawo rozmowy z nim w sposób, na który zasłużył. Czy jest coś bardziej ważnego w historii naszego polis, niż wyciągnąć od tego chodzącego kościotrupa – póki jeszcze życie tli się w jego kończynach – imiona i miejsca ukrywania się wspólników jego ohydnych czynów!?” Mówiłem potem sędziom, że nie znam żadnego Syjasa, a do Aten przybyłem, aby odwiedzić ucznia i cieszyć się tym, że lud wybrał go na przywódcę. Mówiłem też, że cały czas od wydarzeń w Milecie spędziłem na podróżach oraz w Tebach, o czym wiedziałeś, bo nasza przyjaźń nigdy nie wygasła. Mówiłem, że pomogłem Ci otrząsnąć się po śmierci ojca. Tak mówiłem, Hipponaksie, ale oni mnie nie słuchali, lecz badali twarze Gorgiasa i Pelopidasa. Od czasu mej przemowy Gorgias zaczął coś podejrzewać. Ciągle zakrada się do celi. Pyta, gdzie ukryłem jego dobra. Przeszukali mój pałac w Tebach i znaleźli puste piwnice. Pyta o Syjasa. Myśli, że ciągle współpracujemy. Interesuje się Tobą. Chyba podejrzewa, że działaliśmy razem, choć nie wypowiada oskarżenia. Teraz też był u mnie przed chwilą. „Będziesz torturowany”, mówił, „z tym nie musimy czekać do powrotu archonta.” Moje serce zatrzepotało jak ptak w klatce. Czy jeszcze Ciebie zobaczę? “Kiedy to ma się stać”, zapytałem. „Nie obawiaj się”, odparł Gorgias, „nie chcę tego robić w pośpiechu, bez dobrego śniadania”. I wyszedł. Dobrze się stało, że zabrałem się za napisanie tych słów, bo nie wiem, czy potem będę w stanie pisać. Łza spływa mi po policzkach. Mój najdroższy. W tej właśnie chwili przywołuję w pamięci zdania z Twego listu. Słyszę Twój głos, jakbyś mi go czytał. Słyszę wiele głosów. To wracają Gorgias i Pelopidas ze swoimi zausznikami, kroki odbijają się echem, są coraz bliżej. Wszyscy oni śmieją się na całe podziemia.

Hipponaks pozdrowienie.

Pankratesie, nie masz prawej nogi. Nie próbuj sprawdzać. Nie bój się. Postawiłem przy Tobie lekarzy, straż oraz Trazymacha, aby dbali o Ciebie. Nie powinieneś teraz się przemęczać i martwić tym widokiem. Charmantides, który osobiście nadzorował i wykonywał moje pomniki, właśnie przygotowuje nową, piękną kończynę. Nie zdziw się zatem, jeśli zobaczysz go, jak mierzy i liczy. Ten człowiek to istny Pigmalion! Mógłby wyrzeźbić ręce samej Afrodyty. Nie wiem, kiedy się obudzisz i czy rozpoznasz to miejsce. To sypialnia mojego pałacu. To jedno pomieszczenie powinieneś akurat dobrze zapamiętać. Gdy zszedłem na ląd w Pireusie port był pusty. Jakby zaraza toczyła miasto. Przycumowałem „Itakę” i na rydwanie popędziłem do miasta. Na agorze widziałem tłumy. Trazymach przede mną rozpędzał ludzi, Charmantides oznajmiał moje przybycie krzykiem. Tak w trójkę dostaliśmy się pod więzienie. Wbiegłem prosto w jego korytarze, a za mną skoczył Trazymach. Straże, które postawił Pelopidas, nawet nie drgnęły. Wdarliśmy się prosto do celi. Leżałeś półmartwy, a nad Tobą pochylał się tropiciel. Próbował niezdarnie opatrywać twoją gnijącą nogę, z której wyszarpano kawały łydki. Trazymach rzucił się na niego bez rozkazu. Walczyli jak dwa dzikie koguty. Rozdzieliłem ich szybko. Strażom kazałem zatrzymać Pelopidasa w celi. Trazymach miał ich przypilnować. Ja z Charmantidesem zabrałem Cię na nosze. Przywiązaliśmy je pomiędzy nasze konie i powoli ruszyliśmy w stronę mojego domu. Dawno nie słyszałem takiej ciszy na agorze jak wtedy. Postanowiłem, że zanim wystąpię przed zgromadzeniem, spędzę kilka dni przy Tobie. Gorgiasz przez ten czas ani razu nie próbował dostać się do mnie. Wszystko postawił na moje zniszczenie. Nie wie, że zagląda do nory, w której czekają lis i borsuk. Hipponaks i Pankrates. Mimo to jest to bardzo przebiegły człowiek. W zemście jest cierpliwy. Wyrachowany w manipulacjach. Nade mną ma również pewną kontrolę. Odkładam wstyd na bok. Niech to już samo pokaże Ci, jak poważna jest sytuacja. To on w przeszłości pisał wszystkie moje mowy. Korzystał z tego, że mój styl był nieco toporny lub, jak on lubił mówić, “nieco zbyt lakoński”. Po tym co widziałeś przed sędziami, zapewne możesz sobie wyobrazić ton oraz oczy tego człowieka w chwili, gdy to mówił. Na jego starej, ale bardzo żywej twarzy, na której nerwy grały pieśń pijanego aojdy, zamierał nagle wszelki ruch. Falujące jak szpalery drzew zmarszczki ścinały się chłodem czubków zimowych gór. Ta spokojna twarz jest wyrazem napięcia przebiegłej kuny. Spryciarza, który nauczył się powstrzymywać najgłębsze odruchy tylko po to, żeby ujrzeć narodziny swego najpodlejszego podstępu. Wiek uczynił go mniej żwawym, ale nauczył go też wyczekiwać cierpliwie okazji do ataku. Jest gotów zrzucić Cię ze skały tylko po to, aby zobaczyć jak w ślad za Tobą spada mój trup. Tylko dla tego jednego dnia przez te wszystkie lata wytrzymywał dwa powtarzające się momenty upokorzenia - pierwszy, gdy słyszał w moich ustach własną mowę i drugi, jak odbierał ode mnie starannie odliczony woreczek monet, bo nie miał za co żyć. Nie wiem, po ilu dniach pojawiłem się na zgromadzeniu. Wyglądało to, jakby przez cały ten czas zbierano się jedynie w oczekiwaniu na moje przyjście i nie obradowano o niczym. Moje przemówienie było krótkie. Oskarżyłem Gorgiasza i Pelopidasa o przewrót. Ich argumenty wyśmiałem jako próbę wykorzystania strasznych wypadków dla własnych korzyści. Kto uwierzyłby w wyjaśnienie tych zdarzeń po takim czasie? Zarządziłem też głosowanie skorupami. Chcę wygnać Gorgiasza z miasta. Gdy skończyłem te krótkie przemówienie, odszedłem, a Kteuzyppos w moim imieniu odczytał informacje na temat przywiezionego przeze mnie zboża. Dopiero wtedy usłyszałem, jak ludzie cieszą się. Teraz trzeba zająć się utrzymaniem tego poparcia do czasu wygnania Gorgiasza. Nie martw się o nic. Odpoczywaj i zbieraj siły, bo już niedługo znów będziemy mogli razem spacerować. Nie spiesz się też, gdy się przebudzisz, ale wiedz, że jakakolwiek informacja o Twoim zdrowiu będzie dla mnie ulgą. Podróżuję teraz po Attyce i przygotowuję się do przeprowadzenia ostracyzmu. List przekaż Trazymachowi. On mnie znajdzie. Bądź zdrów.

Pankrates pozdrowienie Hipponaksowi.

Pytałeś podczas ostatniej wizyty, jak sobie radzę z najnowszą nogą Charmantidesa. Zawias trzyma sprężynę śrubą, która wystaje tak bardzo, że ocieram nią o zdrowe kolano. Aby uniknąć bólu, odskakuję na bok podczas kroku, sprężynową nogą bliżej, bo jest ciężka, a zdrową dalej, bo nie kontroluję tego odskoku. Przemieszczam się kolistym zygzakiem, raz dwadzieścia stopni na prawo, raz trzydzieści stopni na lewo i co pięć kroków muszę wykonać dodatkowy, nogą sprężynową, dla wyrównania kursu. Ponadto zawiasy głośno skrzypią, szczególnie gdy mechanizm się zapiaszczy, co czasem całkowicie uniemożliwia zgięcie. Wtedy pozostaje mi tylko stać i wołać o pomoc. Póki co zostanę przy poprzednim modelu, który podrzuciliście w czasie ostatniej kwadry księżyca. Czy nie mógłbyś częściej zostawać na noc? Przyjemnie wspominam tamto spotkanie. Jestem stary i niewiele rzeczy mnie ożywia, a mimo to zdobyliście moją uwagę, gdy patrzyłem na Twoje splecione z Charmantidesem ciało. Naoliwiona skóra błyszczała w blasku lamp jak żar ogniska. Wyświetlała ruch mięśni w naprężeniach i skurczach, a ich forma wirowała jak dym. Oglądałem, jako gotowy obraz, sylwetkę dwóch powabnych szkieletów, delektując się napięciami skóry i fakturą budulca. Zerknąłem do ogrodu przez szczeliny poręczy, by zobaczyć was na jego tle. Chórzystki kończyły tam próbę. Ich delikatny śpiew zagłuszał ciche skrzypienie wikliny.

Z czym mam cię porównać, miły oblubieńcze?

Przypominasz młodą, wysmukłą latorośl…

Zanim przyszliście, ukryty w tamtym miejscu podsłuchiwałem ich rozmowę podczas przerwy. Robię to często, choć niewiele rozumiem ze słów chórzystek. Jakbym słyszał głosy z gwiazd w ciepłą noc nowiu. Co można odpowiedzieć gwiazdom w taką noc? Gdy skończyły śpiewać pieśń Alkajosa, obrały owoce i nalały sobie wody z wiadra. Rozpoczęły kolejną rozmowę, dokładnie pod moim miejscem na balkonie. „Ale widziałaś, jak mu oko zbielało, kiedy spostrzegł, że jej nie ma? Jestem pewna, że Elpidios wdepnął.” „Oko zbielało?” Ręka Charmantidesa opadła z klapnięciem na posadzkę, jego ciało wykręciło się jak cielsko jaguara szykującego skok, teraz patrzył na mnie, a Ty przeciągnąłeś po jego mięśniach dłonią, sięgając aż do bioder. Strużki potu błyszczały na Waszych ciałach jak drobne perły. „Jak to, nie spotkałaś u mnie przed bramą najpiękniejszego z chłopczyków?” „Nie. Twój syn tam był?” „Był bardzo nerwowy. Pamfilia wyszła wcześniej i nic nie powiedziała”. „Myślisz, że oni zaszli ze sobą tak daleko?” „Powiedziałby mi. Chyba”. Druga zaśmiała się jak cichy dzwonek. Wiklinowe łoże zaskrzypiało i uderzyło o stół, drewniane kubki z winem spadły na podłogę. Wytoczyły się pomarańcze z kosza. Chórzystki zamilkły. W popołudniowym powietrzu unosiły się dwa gorące oddechy, zbliżały do mnie i wciągały w swój wir. „Myślisz, że opowiada ci wszystkie sekrety?” „Powiedziałam mu, że ona go nie kocha w ten sposób, co on ją. Ale on tego nie rozumie. Dlatego chodzi taki nerwowy.” „Jeśli nic między nimi nie ma, to chyba nie stąd, że ona go nie lubi. Elpidios jest nieśmiały i niedoświadczony. Kocha nie tylko dla samej przyjemności kochania, ale też martwi się o to, czy miłość jest wzajemna.” „Biedaczek. To im przechodzi?” „Powinno!” „ A Eutyches?” „Eutyches, pff. On zawsze był niedojrzały. Jego syn jest mądrzejszy od niego.” Nie pamiętam, czy słyszałem te słowa, czy inne, bo wszystkie były pieśniami w obcych językach. Podłoga balkonu była już śliska od oliwy, którą wylaliśmy na siebie. Krople zaczęły spływać z balkonu jak woda po deszczu. Uciekliśmy do wnętrza na koce i poduszki. Niesiony czule pod ramionami, wskazywałem drogę kikutem i myślałem, jak jestem szczęśliwy. Nie pamiętam, kiedy przestało być nas trzech. Musiały przyjść powiadomić o końcu próby i zostały. Mogłaby jeszcze trwać ta noc. Na przemian, gdy w ciemnej komnacie tuliliśmy się, czując na ciałach powiew wiatru i przypadkowe muśnięcia dłoni i ust, miękkości i twardości, mięśni i tłuszczu, lub gdy przy zapalonej pochodni laliśmy oliwę na którąś z nich i ustawiali do niej w kolejce jak kocury do kotki, a druga czekała na swoją kolej jedząc brzoskwinię. Szybko opadłem z sił i odłączyłem się z zabawy, ale przychodziliście po mnie, przyjaźni i uśmiechnięci. Lisia twarz o długich włosach farbowanych w fioletowe pasemka. Jej miły głos. Ciemne plamy Twoich oczu i żylaste ciało, które znam tak dobrze. Wielkooka, szczupła, o pociągłej twarzy zasłoniętej czarnymi lokami. Mięśnie rzeźbiarza, który jedną dłonią obraca ciężkie materiały. I znowu niebieskooka lisica. Plamy, w których tli się jasność. Tajemnicze loki. Rzeźba mięśni. Dlaczego tak rzadko u mnie bywasz?

Przychodzą tu też kapłani, ale na szczęście robią to rzadko. Są zawsze w złym humorze. Nie mam z nimi takich rozmów. Z początku sądziłem, że ich nerwy prowokuje bliskość wody. Szum fal jest tu natarczywy. Nie da się go porównać do lekkich westchnień boiockich lasów. Potem myślałem, że przyczyną nastroju kapłanów jest zapach ryb. Rybacy w długich rzędach rozkładają je do suszenia na przedmieściach Pireusu. To jednak nie hałas, ani nie zapach, psują samopoczucie kapłanów. Podsłuchałem ich rozmowę. Nie spostrzegli mnie na balkonie. Odbierali kosze z żywnością. W milczeniu wybierali co bardziej soczyste owoce i chowali do sakw. Wreszcie zaczęli rozmawiać. Podniesione tony zwróciły moją uwagę. „Pankrates jest winny! Karmimy świętokradcę bananami i winogronami, gdy ludzie w mieście nie mają co jeść!”, klął pierwszy. „Nic nie rozumiesz z polityki, Besarionie. Może teraz znosimy dziadkowi figi, pomarańcze i olejki do kąpieli, ale jak tylko rozstrzygnięty zostanie zatarg z Gorgiasem, Hipponaks pozbędzie się tego starucha. Potrzebuje go do walki politycznej. Utrzymujemy przy życiu kukłę dla archonta.” Gdy odpełzałem z balkonu, słyszałem jeszcze trzeci głos. „Pankrates jest niewinny! Jak można kogoś w ten sposób oskarżyć! Wysnute z palca historie sprzed piętnastu lat i jakiś Syjas, którego nikt nie widział na oczy. I jeszcze tortury! Pomagamy skrzywdzonemu i głodnemu!” Długo spierali się przekonując do swoich racji. Dobiegały mnie już tylko strzępy tej rozmowy. Ponoć coraz trudniej jest przewozić żywność ze świątyni do willi. Nawet ci, którzy pół roku temu wołali za moim uwolnieniem, nie rozumieją, dlaczego były oskarżony objada się owocami i rezyduje w domu zmarłego arcykapłana, gdy lud nie ma co włożyć do ust. Nastroje w mieście nie mogą być dobre. Czy na pewno nad wszystkim czuwasz? Nie będę wychodził dalej niż do ogrodu, dopóki sytuacja się nie uspokoi. Ucałuj Charmantidesa i przekaż mu słowa o nodze. Powiadomcie mnie na dzień przed przybyciem. Przygotuję ucztę i muzykę.

Hipponaks Pankratesowi pozdrowienie.

Pankratesie, cieszy mnie list od Ciebie. Nie miałem okazji zapytać o sympozjon u Polifrasta. Nie wątpię, że się nieco odprężyłeś. Ileż tam było pięknych chłopców! Widziałem, że rozmawiałeś z Melanopsem. Widziałem, jak słuchał z uwagą, gdy powoli i starannie dobierałeś słowa. Ach, szelmo, wiek nie odebrał Ci wszystkich uroków. Przyznasz, że Polifrast jest świetnym gospodarzem. Wino, pieśni, gry, pocałunki. Niczego nigdy u niego nie brakuje, a wszystko jest pierwszorzędne. Śmiałem się do rozpuku, gdy naśladował walki zalotników o rękę Penelopy i płakałem jak bóbr, gdy zaintonował kołysankę Astyanaksa:

W dedalowej skrzyni pcha mnie wiatr na ciemnej wodzie!

Zdecydowanie za szybko przegoniło nas słońce z jego domu. A i szkoda, że Ty wyszedłeś tak wcześnie, ale rozumiem to. Wszyscy chwalili Twoją dzielną postawę podczas pobytu w więzieniu. Zrozumieli, dlaczego otaczam Cię taką troską. Sam Polifrast zaproponował mi, abyśmy w przyszłości rozważyli wyznaczenie Cię na jakiś urząd. Myśleliśmy, że sprawdziłbyś się jako zarządca Pireusu. Jeśli oczywiście zechcesz. Twoja filozoficzna, nieco wycofana natura została dobrze zauważona. Widać, dlaczego jesteś tak świetnym nauczycielem. Namysł, rozwaga, odpowiednia waga słów rozmieszczona na odpowiednich szalach. Cały Pankrates! Mam wrażenie, że znów kwitniemy, że zaczyna się dla nas coś niezwykłego. Czyż nie zasłużyliśmy? Zasmuciło mnie tylko, gdy Melanops, pewnie przez zazdrość, zarzucił mi, że poświęcam Tobie więcej czasu, niż miastu, ale co ten młokos wie. Pewnie jedna rozmowa z Tobą była dla niego ważniejsza niż godziny u Zenona. A ile ja sam spędziłem z Tobą czasu na rozmowach! Niech się nie martwi, Ateny mają się teraz dobrze. Wyładowałem już całe zboże z moich statków. Do tego niedawno przypłynął kolejny. Ludzie nawet jeszcze nie opróżnili własnych spichlerzy, a tu kolejna dostawa! Większość czasu spędzam zatem w Pireusie i na agorze. Muszę dopilnować spraw związanych z transportem i dystrybucją zboża. Pełno teraz wokół mnie jakichś piekarzy, ludzi odpowiedzialnych za zaopatrzenie. Proszą o większe dostawy i pytają o kolejne transporty. Widać, że bieda i głód odcisnęły na ich trzewiach łapczywość, która każe zawsze brać więcej niż potrzeba, ciągle szukają zabezpieczenia, ciągle chcą jeszcze, czy zgnije, czy nie. W każdym razie jest na tyle. Daję im więc, zaspokajam z nadmiarem ich potrzeby. Pełne brzuchy umacniają naszą pozycję. Nie uwierzysz, jak dobrze idzie. Musiałem posadzić Trazymacha za biurkiem. Wyobraź sobie, siedzi nad stołem biedaczyna, przyjmuje dokumenty, listy z prośbami o dostawy i wydaje na skorupach odpowiednie numery, według których zostaną przydzielone porcje. Codziennie, gdy wraca nocą do domu, ludzie wciąż stoją, krzyczą do niego, pytają, wręczają mu prezenty, a on nawet nie mruknie i patrzy tymi czarnymi oczami. Nie wiedziałem, że taki z niego będzie wszechstronny urzędnik! Gorgiasz nie pokazuje się w mieście. Ma wciąż dużo zwolenników, głównie wśród starej szlachty i zamożniejszych Ateńczyków, ale to nie ci, którzy oblegają codziennie miasto. Ci, prości obywatele, kochają Cię, Pankratesie, od Ciebie chcą się uczyć wytrwałości. Gdy mówią o zmianach w mieście, przywołują Twoje imię. Żeby tak oczernić człowieka, ot tak, nawymyślać starcowi i zniszczyć go, i to w Atenach. Nie do pomyślenia! Ale chyba i sam poza rybim odorem czujesz tę atmosferę. Ateny dostosowują krok do nas, Pankratesie, stawiają stopy w ślad za Twoim koślawym chodem. Zatem bądź łaskaw, wyjdź czasem do nich, powiedz, że zdrowiejesz, że Hipponaks ocalił Cię i oby rządził Atenami sto lat, a praworządności i dobrobytowi nie będzie końca! To miasto jest nasze, mój drogi! Gdy tylko uwolnię się od ludzi, obmyślę plan pozbycia się Gorgiasza, a wtedy, a wtedy, mój drogi, milezyjskie skarbce będą ledwie przedsionkiem. Zeusie złoty, chyba nigdy czegoś takiego nie czułem, pozbądźmy się Gorgiasza. Wyrzućmy go za okno jak wiadro pomyj, które rozbryzguje się na kamieniach. Wtedy zakończymy to wszystko, zrobimy z tego miasta nasz raj, nasz ogród. Podróż milezyjska się skończy, to kres rozstania, głupiego dystansu między Atenami i Tebami, życia w niepewności, w strachu. Umrzemy, a po roku wybudują nam wspólny pomnik. Większy nawet od mojego. Tylko pozbądźmy się Gorgiasza, nie zostawiajmy go na łatwy żer starości, która i tak leniwie trawi to paskudne ciało. Wciśnijmy mu jego własny chiton aż do żołądka, niech wydaje z siebie tylko tępe jęknięcia, zahuśtajmy ciałem w lewo, popraw się wtedy na nogach, stań pewnie i nie myśl dwa razy, potem przenieśmy je w prawo i spójrz mi w oczy głęboko, bo jesteśmy już tylko o krok od szczęścia, teraz mocno zahuśtaj starym worem znów w lewo i wypuśćmy w prawo tego łysego pająka w najgłębsze miejsce pireusowego portu. Niech tam szuka towarzystwa, a my wespnijmy się na sam Olimp! Nie bój się, zamówię nam lektykę.

Pankrates pozdrowienie Hipponaksowi.

Gdy wspólnie przechadzamy się po Atenach, ludzie schodzą nam z drogi, uśmiechają się. Gdy bywamy na sympozjonach, każdy chichocze z naszych żartów. Nawet do Pireusu przysyłasz gości, bym nie był sam. Chwalą mnie, choć nigdy wcześniej nie zamienili ze mną słowa. Doczekam się dnia, gdy w pochlebstwach zaczną mnie mylić ze zmarłym arcykapłanem, którego pałac zamieszkuję. Kiedy dla żartów zacząłem przedstawiać się jego imieniem, a było to kilka dni temu na sympozjonie u Onomaklesa, bo wielka tam panowała nuda, nikt tego nie zrozumiał i wszyscy wkrótce zwracali się do mnie w ten sposób. Kiedy obmyśliwałem, co z tym począć i już miałem o to zagadnąć gospodarza, zaczęły dobiegać mnie plotki, że wysunięto mą kandydaturę na zarządcę Pireusu. W domu czekał na mnie Twój list, który te straszne głosy potwierdza. Na szczęście było w nim coś jeszcze. Podziękuj Charmantidesowi za model nogi, który przybył z wiadomością od Ciebie. Pozłacane sceny z tebańskich mitów oplatają trzon protezy jak przejrzała na słońcu fasola. Teraz noga nie wygląda na przylepioną przypadkiem. Charmantides wyczuł me zmęczenie i wyraził je arcydziełem techniki. Gdy patrzę na siebie w lustrze, proteza wygląda na naturalne przedłużenie ciała lub nawet coś więcej, rzecz tak niezbędną jak włócznia w ręku Achilla. Ty też, najdroższy, musisz zrozumieć, że mój wiek ma swoje straszliwe prawa. Proszę, odejmij mi ciężarów. Nigdy nie miałem ucha do poklasku podnóżków, a dziś głowę moją tak łatwo chwyta migrena. Nie strasz mnie więcej zarządzaniem Pireusu. Piszesz z takim zachwytem o sympozjonie u Polifrasta. Niestety, od jakiegoś czasu wynosiłem stamtąd inne wrażenia. Gdyby gospodarz poił trucizną zamieniającą gości w kury, a potem ogłupiałych zapędzał do kurnika, miałbym wrażenie, że to, co tam widzę, dzieje się naprawdę. Zamiast tego na każdej uczcie u Polifrasta czuję się jak w nudnym śnie, który nie chce się skończyć. Polifrast to nie zwodnicza czarodziejka, nie przychodzi się tam dla jego wdzięków, lecz aby posłuchać gości. To ich słowa są jak kołysanki. Adejmantes opowiada, jak dowodzi oddziałem hoplitów na Paros, goście uśmiechają się i nie rozumieją niczego. Już prawie mówią, że pora na nich, gdy Polifrast dolewa wina do kielichów i upewnia się, by nikt trzeźwy nie słuchał tych opowieści, bo przypomni sobie, że za poprzednim razem brzmiały inaczej. Cały ten spektakl ma jednego bohatera. Jest nim gospodarz, o którym całe Ateny mają mówić, że na jego ucztach wizytują archonci. Ktokolwiek nie dość popadnie w zachwyt na takim sympozjonie, jest podejrzany i szybko znika. Pamiętam, jak Demoksenes namawiał do podróży do Tessalii kilku bystrych młodzieńców. „Trakowie spędzają tam na pastwiska konie na koniec lata. Widzieliście, jakim przyjechałem? Rok temu dostałem go od wodza któregoś z trackich ludów. Boskie stworzenie, oczy nie widzą takich w Helladzie...” Być może chciał mówić coś jeszcze, ale przerwał mu czujny Polifrast: „A czy widziałeś, Demoksenesie, jakim koniem przyjechał archont? Pytam, bo chyba zupełnie już oślepłeś podróżując na tej trackiej chabecie, inaczej widziałbyś, jak spogląda z ukosa koń Hipponaksa, jaka bystrość jest w jego spojrzeniu, jakby chciał ludzkim głosem mówić, i jak zwinnie umyka, gdy służba stara się sprowadzić go wędzidłem do stajni. Aż wreszcie archont zagwiżdże cicho i koń sam do niej spokojnie idzie.” Na kolejnym sympozjonie, na którym Demoksenesa już być nie mogło, Polifrast zbywał pytania o niego. Pewnego razu usłyszałem też Antaspazję, jak rozmawiała ze swoją służącą. „Nie podchodź do tego łysego kulawca, bo jeszcze cię wezwie, abyś mu naoliwiła zawiasy. Całymi dniami jeżdżą z archontem po mieście, przytuleni do siebie jak dwa małe koty, gdy tyle spraw miejskich woła o uwagę. Wstrętny, wstrętny staruch! Spójrz tylko! Pomarszczony jak suszona śliwka, ale do wszystkich się zaleca! Co za nieszczęście spadło na Ateny. Zbrukał już każdego efeba, który miałby sprawę u archonta! Trzymaj się od tego parazyta jak najdalej!” Jestem zmęczony tymi plotkami, mój najdroższy. Czuję, jak z jednej strony rozkwita we mnie roślina, którą nawadnia bliskość naszych członków, ale gdy się jej przyglądam, jakieś krzywe ma badyle, a liście albo małe od braku światła, albo zgniłe od nadmiernej wilgoci. Musimy podjąć jakąś decyzję, ale zanim ją podejmiemy, należy przygotować pod nią grunt. Ja już to zrobiłem. Impuls przyszedł dzisiaj. Wracając do Pireusu mijałem plac, na którym wznoszono nowy posąg Dzeusa.  Marmurowa kolumna przewróciła się parę dni temu i zahaczyła o jeden z domów. Ukończono usuwanie zwłok z gospodarstwa. Nie dziwiła mnie obecność płaczek, ale coś szczególnego dostrzegłem wśród tych ludzi. Pokuśtykałem, a tłum rozstąpił się przede mną z szacunkiem. Niska postać wskazywała na marmurową twarz boga, którą linami i lewarami przewrócono na bok, by wyciągnąć czyjeś zwłoki. Dzeus patrzył ślepo na krzyczącą kobietę. „To on, to Hipponaks!” wrzeszczała niby menada. „Jakżeby nie, kobieto?” Ktoś starał się ją doprowadzić do porządku, ale ona zaczęła wtedy piszczeć i rwać sobie włosy z głowy. „Morderca, zabił mojego brata!”  Brudna, posiwiała skorupa z jej kosmyków zmyliła mnie, podobnie jak bruzdy na twarzy oraz poranione dłonie i okaleczone stopy. Poznałem jednak ten głos. Musiała podróżować boso od wielu miesięcy. Zupełnie postradała zmysły. Nagle jej twarz wykrzywił jakiś nowy strach, wyciągnęła dłoń i wskazała na mnie brudnym pazurem. „To on, to Pankrates! Morderca Pankrates! Morderca kapłanów i mojego brata! Pankrates! Pankrates! Pankrates!” Wyjąc i płacząc wzniosła dzban, z którego wysypał się proch. Zaczęła zgarniać go z powrotem i mamrotała niezrozumiale. Zgromadzeni patrzyli w milczeniu. „Dajcie tej wariatce wody, dobrzy ludzie, gdyż bogowie odebrali jej rozum”, rzekłem i oddaliłem się stamtąd naprędce. Gdy byłem sto kuśtyknięć od tej sceny, odwróciłem się. Izawel nadal wrzeszczała: „Hipponaks i Pankrates! Mordercy, mordercy! Pankrates i Hipponaks! Mordercy, mordercy!” Wszyscy pozostali milczeli, jakby nikt nie mógł jej uciszyć. Mam nadzieję, że teraz już rozumiesz, mój drogi, dlaczego w łóżku zamiast mnie zastajesz tylko ten list. Jestem w drodze do Boiotii. Odpocznę tam trochę u któregoś z zaufanych ludzi i poczekam, aż napięcie w Atenach zmaleje. Ale zastanów się, proszę, czy aby na pewno masz wszystko pod kontrolą? Czy nasze miejsce nie jest gdzie indziej? W Kopais leży całe moje złoto. Kupilibyśmy za nie największy pałac w Persepolis. Podróżowalibyśmy do końca dni, wszędzie zostawiając za sobą piramidy i święte kopce. Czy to Cię nie przekonuje?

Kochany Pankratesie,

Do Beocji? Ale po co? Nie rozumiem. Ilu nóg trzeba Cię pozbawić, byś zechciał ze mną zostać? Może zatrułeś się winem u Polifrasta, które Ci tak nie smakowało? Czego w ogóle oczekujesz, Pankratesie? Powiedz mi. Bo to, co mogę Ci zaoferować, wydaje mi się być dla Ciebie godne pogardy. Proponuję Ci życie w Atenach. W najlepszym miejscu w kosmosie. Interesujesz się filozofią? Zapewnię pierwsze miejsce w gaju Kalliasa. Chcesz zaangażować się w politykę? Uczynię cudownie odnalezionym synem Egeusza. Chcesz handlować? Wybuduję statek, który zawstydzi Fenicjan. Chcesz się wycofać, żyć na wsi? Wskaż tylko, który kawał ziemi szczególnie Ci przypadł do gustu. Czy to za mało? Ale tylko tu, w Atenach, tak można. Czuję, że każde słowo, które napiszę, aby Cię zatrzymać, tylko przyspieszy Twój krok. Nie potrafię jednak teraz milczeć. Kiedy się znów zobaczymy? Czy zobaczymy się w ogóle? Dokładnie te same pytania kołatały się w mojej głowie, gdy byliśmy na Krecie. Wtedy byłeś gotowy porzucić część skarbu dla samotności czekającej w Tebach, gdzie nie miałeś nic i nikogo. Teraz   masz wszystko. Teraz wszystko układa się pomyślnie. Powoli zbliża się termin planowanego rozpoczęcia ostracyzmu. Nastroje są po naszej stronie. Mógłbym nawet rzec, po Twojej stronie. Nie przejmuj się spotkaniem z Izawel, po nim ludzie szybko się rozeszli. Trzy dni później leżała ukamienowana pod świątynią Dike. Po waszym spotkaniu musiała wpaść w amok. Przez kolejne dni widziano ją coraz bliżej rynku. Wszędzie chodziła z wazą, w której były prochy Syjasa. Najprawdopodobniej nie były to już szczątki, co chwile rozsypywała zawartość, wiatr ją unosił ze sobą, a ona, jakby tego nie widząc, zbierała do środka cały brud ulicy - rybie łby, resztki jedzenia i pełen błota żwir. Jej stan musiał się widocznie pogorszyć po tym, gdy Cię zobaczyła. Ludzie brali ją za wariatkę. Jej historie wydały im się szalone. Opętana czarownica. Jeszcze gdy chodziła, pełna życia, była cała w ranach, brudna, ale bez cienia zmęczenia. Ludzie już nie mogli znieść jej jęków. Ktoś miał rzucić się na nią i zacząć wypytywać, jak może oskarżać Pankratesa, skoro został oczyszczony z winy przez samego archonta. Izawel wysypała wtedy zawartość wazy na tego człowieka. Od razu, jakby rażona, zaczęła zbierać jej zawartość, ale wzburzony człowiek nie wytrzymał i zaczął ją okładać kamieniem. Zdołał skrzyknąć jeszcze kilku przechodniów i wszyscy razem obsypali ją kamieniami i potrzaskanymi wazami. Nikt nie zainterweniował. Gdy ją katowali, zdawała się nie czuć ciosów. Obrzucana, wspięła się na schody pobliskiej świątyni i szeptała do siebie jakieś słowa po fenicku. Ludzie, oślepieni gniewem, nie dostrzegli, że wstąpiła już na teren świętego miejsca. Dopiero gdy odetchnęli, zdali sobie sprawę, że skalali dom bóstwa. Zostawili jej ciało na posadzce. Podobno wrony nocą straszliwie okaleczyły zwłoki. Jest to fatalny znak, Pankratesie. W najbliższych dniach będę musiał złożyć ofiarę, aby przebłagać bogów. Trzeba wysłać też poselstwo do Delf z pytaniem, czy ofiara została przyjęta, a miejsce znów jest czyste. Przestraszeni sprawcy przybiegli do mego domu. Po tym wszystkim wyszedłem na nocny spacer. Gdy przechodziłem obok domu Teognisa, widziałem jego pastuchów, jak wyprowadzali z chatki kozy. Gdy przyszli po zwierzęta i wzięli je za rogi, zaczęły wierzgać i szarpać się. Kiedy wyprowadzili je na plac i złapali za siekiery, uspokoiły się i łatwo podały gardła na pień. W tym samym momencie poczułem, jak moje gardło się zaciska i brakuje mi powietrza. Nie bałem się jednak. Nieco przyduszony, jakby odrobinę nad ziemią, zatrzymałem się, oczy zaszły mi mgłą, jednak i to mnie nie przejęło. Pomyślałem właśnie w tym momencie, że i po nas pewnie ktoś tak kiedyś przyjdzie, nie rozpoznamy ich i zaczniemy wierzgać i krzyczeć, myśląc, że to przypadkowy człowiek przeszkadza nam w poważnym życiu. Uspokójmy się i odetchnijmy z ulgą. Czy i o pień będziesz się ze mną spierał? Wszędzie i co chwilę odgrywa się ta bazarowa scena. Ślepa Tyche miesza w worku losu wydarzenia i imiona. Apollo w zniecierpliwieniu i podnieceniu czeka tylko na znak bogini, aby strzałą ugodzić skazańca, a Hermes w tym czasie roztacza opiekę nad takimi szczęściarzami jak my i mocuje już swe skrzydlate sandały, żeby uprzedzić strzałę i zepchnąć nas z toru pocisku, żeby tyko jeszcze raz zagrać na nerwach Apolla. Dwa rogate łby potoczyły się nagle po ziemi. To nie nasze głowy. To głowy morderców Izawel, którzy czekaja na mnie w pałacu. Doczekają się, ale wydania na śmierć. Nie bój się, Pankratesie! Wróć do Aten! Polifrast już nigdy nie zorganizuje sympozjonu.

Pankrates pozdrowienie Hipponaksowi.

Od miesiąca nie przycinałem włosów ani brody, w czasie podróży i noclegów w górskich szopach osiadł na nich letni pył, a zakurzony kikut nogi powiększył zniechęcające wrażenie. Pomyślałem, że w tym stanie zdołam wejść do Teb nierozpoznany. Straże machnęły ręką. Minąłem czwartą bramę i pojechałem do siebie. Pałac wyglądał na zamieszkany. Dobiegła mnie muzyka i śpiewy. Pijana służba, o twarzach, których nie znałem, wpuściła mnie do środka. W ogrodzie trwał sympozjon. Boiotarcha z przyjaciółmi leżeli na poduszkach w cieniu jabłoni, inni tańczyli lub śpiewali. W warzywniaku, gdzie uprawiałem pomidory, oblewali się sokiem nadzy młodzieńcy i dziewczyny. Wieńce na głowach mieli przekrzywione i niestaranne, tak samo jak chód i mowę. Wiele razy napełniano już tego dnia kielichy. Chciałem coś krzyknąć boiotarsze, ale powstrzymałem się i opuściłem to miejsce. Tę noc i kilka kolejnych spędziłem nad Kopais. Porzuciłem zamiar wydobywania skarbów. Ich miejsce jest w mule. Porzuciłem też zamiar powrotu do Aten. Jeżeli sam stamtąd wyjedziesz i z dystansu spojrzysz na swoją sytuację, zrozumiesz moją decyzję. Kefalos, Gorgias, Syjas, kapłani Kybele… Ci wszyscy ludzie weszli nam w drogę tylko dlatego, że postanowiłem dać Ci szansę przejść próbę. Gdybyś ją przeszedł pomyślnie, nie mieliby znaczenia, tak samo jak rzekoma zbrodnia, która tak Cię martwi. Wówczas nie byłaby nawet zbrodnią. A skoro jest, oznacza to, że nic z tego się nie udało. Nad chłodną wodą zrozumiałem, że nie chcę już w tym uczestniczyć. Że nie chcę już być człowiekiem. I Tobie też to radzę. Bo ile jeszcze uników musisz wykonać, by się zmęczyć tym spektaklem? Do jakich kłamstw zniżyć, by woleć stamtąd uciec? A po co się tak poświęcasz? Żeby usłyszeć enty enkomion Epejosa? Peany pijanego Probulosa? Nigdy więcej! Tam, nad milczącą wodą, zrozumiałem wszystko, zrzuciłem szaty, zawyłem do księżyca i poczułem ulgę. Nie wiem, po jakim czasie odnalazł mnie Trasymachos, ale to już nie byłem ja. Ledwo zdołałem skupić się na tyle, by odczytać Twój głos zaklęty w piśmie. O czym w ogóle mówisz? Kusisz mnie lochem, który nazywasz domem? Piętnaście lat w Tebach uczyniło mnie podobnym niewolnikiem. Zamiast iść za myślami, żyliśmy dostatnio i ulegliśmy. Pora uwolnić twórczą siłę i objąć życie we władanie. Masz kilka dni czasu. Czekam przed Koryntem, tam gdzie ostatnio. Pierwszy statek, który płynie poza Helladę, to nasz statek. Zrzuć szaty i przybywaj! Niech słona bryza chłoszcze nasze nagie torsy!

Pankratesowi pozdrowienie.

Nigdy nie miałeś domu. Dlatego teraz zachwalasz mi z taką łatwością spalenie własnego. Kundlu kulawy, niczego nigdy więcej nie pragnąłeś jak łyk wody z brudnej kopajskiej kałuży. Zostawiłeś mnie na Krecie i teraz zostawiasz mnie w Atenach. Dlaczego gardzisz moim przywiązaniem? Dlaczego mam wrażenie, że jedyna wiadomość, którą chcesz mi przekazać to, że moje towarzystwo jest mniej warte od tebańskich gęsi? Nie myśl, że teraz płaczę. Już nie jestem zdolny odczuwać bólu. Po prostu głośno myślę. Czy przynajmniej starczyło Ci rozumu, aby uciszyć boiotarchę? W Atenach wydarzenia z Izawel nieco namieszały w moich planach. Ludzie przestraszyli się, że odwróci to przychylność bogów i nowa klęska uderzy na miasto. Chcę temu zapobiec, więc kazałem wysłać do Delf kapłanów, aby przybyli oczyścić to miejsce. Jako podarunek wysyłam im nowy tympanon, który powinien zostać umieszczony od południowej strony świątyni. W centrum, na rydwanie, pędzi młodziutki Zeus. Po jego prawej stronie tebański Herakles, który wydaje się starszy mocno od samego Zeusa. Patrzy na niego z miłością, jakby wspierając boga w jego dziele. Za Heraklesem, ledwo go doganiając, pędzi sama Dike. Po lewej stronie Zeusa podaje mu pioruny Hermes. Bóg rzuca nimi w Gigantów, którzy upadają rażeni w rogach zwężającego się tympanonu. Projekt ten będzie gotowy za dwa miesiące. Zamówiłem również do świątyni w Atenach posąg Kory. Będzie upamiętniać Izawel. Poprosiłem o coś prostego. Paryjski marmur, skromny peplos, laur na głowie i duże oczy, które patrzą nieobecnie. To i tak więcej, niż na to zasługuje siostra Syjasa. Starucha odeszła. Koniec ciężaru. Gdy to wszystko zostanie zakończone, będę przygotowywał się do ostracyzmu. Wygnam Gorgiasza, zakończę dotyczące nas śledztwo i zacznie się nowa era. Epoka, w której sam zbiorę owoce własnej pracy i zbuduję nowe Ateny. Moje rzeźbiarskie projekty to nie tylko, jakbyś zapewne powiedział, pycha. To plan nowego miasta. Jest w nich już matematyczny zamysł, który miasto podporządkuje nowym regułom. Geometria Hipponaksa zawładnie już niedługo Attyką! Chciałbym podzielić ją według nowych zasad. Cały obszar podzielę na 5 części - miasto, wybrzeże, góry, pola, przedmurze. Według tego klucza zostanie utworzonych 10 grup po 50 osób, które będą tworzyły nową 500-osobową ateńską radę. Każda grupa będzie miała równą ilość członków z każdego obszaru Attyki. W ten sposób wymieszam wszystkich w Atenach i stworzę doskonale demokratyczne zgromadzenie. Bogacze z miasta będą wysłuchiwać wskazówek rybaków z wybrzeża. Hodowcy koni utworzą stronnictwo razem z garncarzami. Będą to ludzie, którzy dotychczas ani razu nie spotkali się na agorze, a od teraz będą wspólnie decydować o sprawach państwa. Dla uświęcenia tej decyzji wzniosę świątynię Dike o 500 kolumnach, na których będą zapisywane każdego roku imiona nowowybranych członków zgromadzenia. Nad tą chaotyczną radą będzie czuwał dziedziczny archont. Pierwszym będę ja sam. Kazałem też od razu zaprojektować laskę, symbol nowego przewodnika polis. Jak widzisz, nadchodzą wielkie czasy, Pankratesie. Gdybym tylko mógł, popędzałbym sam konie Heliosa, aby jeszcze szybciej okrążyły ziemię i przyniosły mi w darze złotą godzinę mojego zwycięstwa. Szkoda, że Ty kierujesz się tam, gdzie to słońce właśnie zachodzi. Hipponaks.

Pankratesowi pozdrowienie.

Więc bawisz teraz w Kartaginie? Długo nie musiałem Cię szukać. W zasadzie wysłałem tylko Trazymacha do Egiptu po kolejną dostawę i poprosiłem go, aby przy okazji Cię tam poszukał. Izawel musiała dobrze zachwalać to miejsce. Trazymach przekazał mi, że ładnie się tam urządzasz. Powiedz, imponuje Ci Magon? Wolisz dojrzałych tyranów? Którzy w szklarniach własnych umysłów hodują najbardziej wynaturzone koszmary? Od niego, tak jak od Ciebie, prawdopodobnie odeszła już Afrodyta. Umysł zajmuje mu tylko plątanina bezzębnych myśli. Napisz proszę, jak się tam odnajdujesz. Życzę ci dobrze. Nie tęsknię. Nie mam żalu. Co wieczór wpatruję się w Hiady, które pamiętam, nie raz świeciły nad nami, gdy żeglowaliśmy. Spójrz czasem i Ty, i pomyśl o mnie czule. Tymczasem byłbym wdzięczny, jeśli mógłbyś mi wyświadczyć drobną przysługę. Powiedz, gdzie wrzuciłeś skarb w Kopais? Pogłębiliśmy kanały po obu stronach jeziora niedaleko Orchomenos i Alalkomen. Postawiliśmy także tamę na Kefisos, aby kontrolować napływ wody do jeziora. Jej nadmiar przekierowaliśmy do nowego zbiornika, tuż za Orchomenos. Nigdzie jednak nie widać skarbu. Czy myślisz, że prąd mógłby być aż tak potężny, aby znieść skrzynie w w środek akwenu? Oświeć mnie, Pankratesie! Utrzymywanie ateńskiego ludu w zadowoleniu to kosztowna sprawa. Ostatnio wydatki na zboże się zwiększyły. Susze męczą i Egipt. Musiałem też przekupić piratów. Walka z nimi zajęłaby zbyt dużo czasu. Daleko jednak do osuszenia moich skarbców, ale dlaczego nie miałbym użyć i Twoich nieprzebranych zasobów, by jeszcze lepiej zrealizować swój plan? Szczerze mówiąc, podobają mi się Teby. Nie jest tu tak gwarno. Na dodatek te węgorze. Słodka Afrodyto, dla nich samych można porzucać najwyższe trony. Twój skarb mógłby pomóc nieco ożywić to miejsce. Postawiłem już skromną kaplicę Heraklesa nad jeziorem, aby pomógł nam odnaleźć skarb. Gdy wieczorami palimy w niej ofiary, ogień odbija się złotym cieniem na tafli jeziora. Przydałaby się tu świątynia z prawdziwego zdarzenia. Może taka jak ta w Milecie? Mógłbym ją postawić, by i tu być właściwie zapamiętanym. Pankratesie, Trazymach ma mapę. Wskaż tylko na niej miejsce. On je zaznaczy i odeśle.

Pankrates pozdrowienie Hipponaksowi.

Nie przybyłem tu dla Magona, zazdrośniku. Nie wiedziałem, że go znasz. Czy tylko słyszałeś o nim od któregoś tyrana z kolonii na północnym brzegu? Wiem, że mają zyski z wysyłanych tu niewolników. Dion Sikelijski również zbiera owoce tego handlu, gdyż to jego statki przywożą we wnękach pod pokładem ludzi z tamtego brzegu. Liczni mieszkańcy lasów i pól przypływają tu w kajdanach, a w porcie przenoszeni są do klatek i rozwożeni do pałaców przyjaciół Magona. Patrzą wokoło, przecierając oczy od długo niewidzianego światła i ogromu kształtów. W porcie mogłaby kotwiczyć flota gigantów. Morze upstrzone jest żaglami statków jak łąka kwiatami na wiosnę. Ale Magon albo dość ma płacenia za niewolników z północy, albo nie otrzymuje ich tylu, ilu chce. Dlatego namyślił się sprowadzić do jarzma ludy oaz i pustyni. Trasymachos odszukał mnie w dzień, gdy armia Kartaginy wymaszerowała z miasta. Jazgot długich trąb, dudniących bębnów oraz ryku słoni był niemożliwy. Na pierwszym jechał Magon. Poznałem go po baranich rogach przymocowanych do uprzęży na głowie. Nosi je, gdyż uważa się za potomka Baala i najwyższego kapłana. Patrzył z drewnianego balkonu na lud i wznosił topór na pożegnanie. Kartagińczycy osłaniali oczy przed słońcem, by dostrzec hegemona. Nawet Trasymachos skinął mu głową. Wszyscy odetchnęli z ulgą dopiero wtedy, gdy za armią zatrzasnęły się spiżowe wrota, trzykrotnie wyższe od murów Kadmei. To był jedyny raz gdy widziałem Magona. Odkąd tu wylądowałem, chodzę po ulicach i głoszę nauki. Powinienem był to robić od piętnastu lat. Nie wskażę miejsca zatopienia skarbu, gdyż mam dla Ciebie inny. Są to słowa, które moi uczniowie poczęli spisywać i rozpowszechniać po Kartaginie. Dziś docierają także do Ciebie i odświeżają wspomnienia, o których do wczoraj nie pamiętałeś. Zwoje są w bocznym futerale.

***

Hipponaks przyszedł do Pankratesa i powiedział:

„Związałem arcykapłana i jego sługę. Czy zaraz nie zjawią się straże? Co robić?”

Pankrates wskazał na leżących na posadzce świątyni i zapytał:

„Czy mówisz o tych bukłakach? Czy arcykapłan i sługa to jest to, co ujrzały twe oczy?”

„Owszem, Pankratesie. Pierwszy z nich to arcykapłan Kybele, pośrednik między światem bogów i ludzi, szanowany członek polis. Łatwo go poznać po zdobieniach szaty, którą ma na sobie. Drugi to jego sługa.”

„Czy posady, które wymieniłeś, to oni?”

„Jakżeby nie?”

„Poderżnij im gardło.”

„Już się robi, Pankratesie.”

„Co widzisz?”

„Widzę krew. Cofnijmy się o krok, by się nie poślizgnąć.”

„Czy krew jednego różni się od krwi drugiego?”

„Krew sługi nie różni się od krwi wielkiego kapłana.”

„Dlaczego rozróżniłeś ich według posady, którą piastują, a nie krwi, która ciecze z ich żył?

„Zróbmy jeszcze jeden krok w tył, by się nie ochlapać. Krew daje życie, ale to pełniona funkcja daje tożsamość. To według niej ludzie oceniają się nawzajem.”

„Czy zatem jeśli pozbawimy ich funkcji, to nadal będą oni, czy już ktoś inny?”

„Stracą swoją funkcję w oczach ludzi, ale wewnątrz siebie to nadal będą oni. Powiedziałbym teraz, że ich tożsamość jest czymś pomiędzy piastowaną funkcją, a mniemaniem o sobie.”

„Innymi słowy tożsamość, o której mówisz, byłaby czymś pomiędzy mniemaniem innych, a mniemaniem o sobie?”

„Na to by wychodziło, Pankratesie.”

„Znajdź więc odpowiedź, co te mniemania są warte. Tymczasem ładujmy wory ze złotem na łódź, bo jeszcze nas ktoś uprzedzi.”

„Już się robi, Pankratesie.”

***

Hipponaks przyszedł do Pankratesa i powiedział:

„Zabiłem mniemania, które tworzyły złudzenie, że ktoś jest wyżej od innego. W kłamstwie, jakim są funkcje, wybrzmiewają życia ludzi, choć ta sama krew tak samo utrzymuje ich przy takim samym życiu. Różnica między funkcjami tworzy zło. Mędrzec dąży do równowagi i chce znieść te różnice.”

„Masz rację”, rzekł Pankrates.

„Ale zabiłem też ludzi, a nie tylko ich funkcje! Nie można zabijać żywych istot, a kto tak czyni, ten błądzi. Zabijanie jest złem! Czy nie powinienem dać im żyć, nawet jeśliby nadal tworzyli te zgubne dla świata złudzenia?”

„Masz rację”, rzekł Pankrates.

„Przecież to nie ma sensu! Nie można mieć racji w obu przypadkach!”

„Masz rację”, rzekł Pankrates.

***

Hipponaks przyszedł do Pankratesa i powiedział:

„Zrozumiałem, że wartość czynów, czy to dobra, czy zła, jest bez znaczenia. Pragnienie nagrody, tak samo jak strach przed karą, tworzą egoizm i to on jest problemem. Człowiek za bardzo staje się sobą.”

Pankrates zrzucał szaty. Hipponaks kontynuował:

„Człowiek, który zrzuca szaty, nie pragnie, ani się nie boi, nie trwoży przeszłością ani przyszłością, nie raduje wyrządzonym dobrem, nie cieszy zadaną krzywdą. Człowiek, który zrzuca szaty, nie ma potrzeb, nie ma możliwości czynienia dobrze lub źle. Kosmos współbrzmi w nim niezauważenie, a on roznosi się w kosmosie jak drganie powietrza. Wszystko jest tym samym i pochodzi z tego samego, a błędem jest, gdy część za bardzo staje się częścią.”

Pankrates zrzuca szaty. Hipponaks kontynuuje.

Pankratesowi pozdrowienie

Jakiż to był wykład, Pankratesie! Co za popis! Odczytałem go nie bez odrobiny melancholii, której dostarcza czarny płyn kołysający w naszym ciele najlepiej zakorzenione wspomnienia. Jeśli mógłbym coś do niego dodać, to życzyłbym sobie, aby uczeń zabił mistrza i dostąpił ostatecznej wiedzy. W ten sposób pozbędzie się kolejnego wora pełnego pychy. Ale może to tylko moje własne życzenie? Każdy z Twych towarzyszy powinien potem śpiewać:

Zaszedł już księżyc i Plejady na niebie, noc nadeszła, a ja śpię sam.

Jaki urok ma Twoja pomarszczona dusza, że pcha nad rozpadliny tylu oszalałych z miłości młokosów? Każde słowo, które wydobywa się z Twoich ust, niesione jest kwaśnym jak ocet oddechem. Twoje myśli zgrzytają jak wypadające z krwawiących dziąseł zęby. Dobrze robisz, że spisujesz swoje nauki, oszczędzisz innym przykrych wrażeń.

Jezioro w obecnej porze praktycznie zamieniło się w bagno. Nie sposób teraz go osuszać, ani odciągać lepkiego i ciężkiego szlamu. Skarb zapewne gdzieś przepadł w tej bulgoczącej, tebańskiej zupie. Modliliśmy się do Heraklesa, codziennie składaliśmy ofiary. Nawet radziliśmy się samego Baroidosa, który nie potrafił dostrzec żadnego znaku od bogów. Powiedziałem mu, że to Twojego skarbu szukam. Jakże się zdziwił. Miałem nawet wrażenie, że przez chwilę zabrakło mu siły w nogach, zakołysał się, mamrocząc: „ten skromny człowiek…”. Wyłowiliśmy z wody pojedyncze przedmioty, kratery, wazy, maski, monety. Nie wskazały one jednak żadnego miejsca, w którym leżałaby skrzynia, a jedynie zwiodły nas blaskiem. Być może Najady sprytnie igrają z nami, rozrzucając błyskotki tak, abyśmy nigdy nie dotarli do skarbu, który chcą zachować dla siebie. Gdyby tylko dały znak, zostawiłbym złoto bogom. Napotykam jedynie milczenie. Mam wrażenie, że dzieje się tak od czasu ukamienowania Izawel i zbrukania świątyni. Nie radziłem się w tej sprawie jeszcze żadnego kapłana, ale wszystko na to wskazuje. Ostatnie trzy statki ze zbożem zrabowali piraci. Wysłał je Trazymach, gdy był w Egipcie i przy okazji szukał Ciebie. Napadli na okręty u wybrzeży Krety. Załogę pomordowali, a zboże, podobno razem ze statkami, sprzedali gdzieś w Tyrze. Popełniłem błąd, że zgodziłem się płacić za ich bezczynność, zamiast zbudować flotę i rozwiązać ten problem raz na zawsze. Zaczynają żądać coraz częściej okupów, których stawka rośnie szybciej niż ceny zboża u faraona. Jednak walka z nimi to zbyt długa kampania. Zwłaszcza teraz, gdy przygotowuję się do nadchodzącego ostracyzmu. Nastroje niebezpiecznie się wahają, a gdy statki nie dotrą wkrótce do portu, kto wie, co się wydarzy.

Jesteś w Kartaginie, przekonaj Magona. Zrób to! Niech wyśle mi zboże. Masz uczniów, pewnie pochodzą z bogatych domów, mają kontakty, znają ludzi na dworze. Kulawcu, choćbyś i tydzień miał iść, podpełznij pod pałac i błagaj Magona! Inaczej Atenami zawładnie Gorgiasz, a wtedy nie znajdziesz spokoju w żadnym porcie Kartaginy, w żadnej oazie Egiptu, ani w żadnym mieście Persji. Będziemy jak dwa zające, które próbują uciec z łąki wypalanej piorunami Zeusa. Jeśli uda Ci się, to spędzisz resztę życia w ciemnym lesie. Ale prędzej w chruśniaku pędy oplotą Twoje długie i strachliwe zajęcze uszy, gorący dym płomienia odparzy wątłe płuca, a ogień strawi stare, wyliniałe futro. Z Twojej złotej nogi Gorgiasz odleje trójnóg, który będzie mu służył za kielich do przetrzymywania wina, kwaśnego jak Twoja krew. Tylko on będzie mógł z niego pić. No! Dalej, Pankratesie! Przygotuj jakąś naukę dla Magona! Przekonaj go! Wystarczy, że wyśle do Aten 60 medymnów zboża. A przecież pisma o takiej głębi są warte co najmniej kilka razy tyle! Czy znajdziesz w sobie tyle hojności, stary koźle? Bo chyba nie myślisz, że możesz się wywinąć? A może to nie Najady, bezzębny gryzoniu, ale Ty sam ukryłeś dokładnie gdzieś skarb, aby cieszyć się nim w samotności? Przyznaj się! Zrób coś! Daj mi zboże lub skarb, jeśli nie chcesz znów zobaczyć Pelopidasa. Regularnie go tutaj widuję. Czasem gdzieś przemknie. Czasem złoży ofiarę w świątyni Heraklesa. Boli mnie już głowa. Muszę też iść złożyć ofiarę, zawstydzić biedę Pelopidasa. A wtedy nas wysłucha potężny opiekun Teb, sławny syn ojca bogów, który sam zaznał wielu trudów i pokonał je! Jego też prześladowała wiecznie podejrzliwa żona Zeusa, tak jak nas wciąż prześladuje złośliwa Izawel. Nie ma się co ociągać, czas kopać i osuszać. Tylko trud może zjednać nam przychylność niebian, od których wszystko zależy! Więc daj złoto, Pankratesie, lub zboże! Bogowie wynagrodzą nas obu i rażą piorunem Gorgiasza i Pelopidasa, a wtedy cały świat będzie dla nas stał otworem. Na Heraklesa, do roboty!

Wędrowiec został zaproszony na sympozjon do Kadmei. Na dziedzińcu pałacu, w cieniu licznych roślin, wylegiwali się na poduszkach boiotarchowie. Trwała uczta i rozmowy. Gdy powitano gościa, odezwał się do niego jeden z boiotarchów:

„Zaprosiliśmy cię na ucztę, wędrowcze, gdyż wiemy, że chcesz się tu osiedlić. Powinieneś być na naszych naradach, bo jesteś nam równy.”

Wędrowiec odpowiedział:

„Musicie tylko powiedzieć, o jaką równość chodzi, bo przecież różny mamy wzrost i nie to mieliście na myśli, tylko coś innego, a wypadałoby dobrze się rozumieć między ludźmi”.

Na to odezwał się jeden z boiotarchów:

„Mówimy o równości praw i przywilejów. Siedzą tu różni tyrani i basileusowie, ja jestem władcą Teb, obok mnie siedzi hegemon Orchomenos, tam dalej tyran Platai, a tam Tespii, i wielu nas tu jeszcze siedzi, ty też usiądź z nami. Wiemy, że nie jesteś ani rolnikiem, ani górnikiem, ani żadnym innym nędzarzem, który schyla grzbiet i marnieje w chorobach od pracy, głosząc samemu sobie, że to ważne. Nie należysz do grona tych nieszczęsnych ludzi, dlatego zaprosiliśmy cię tutaj, by wspólnie cieszyć się ciepłym dniem w cieniu drzew oliwnych”.

Wędrowiec odpowiedział:

„Rzeczywiście, macie tu cień oliwek, tancerki o kolorowych sukniach i piękne słowa w pieśniach. Powiedzcie tylko, na jakiej podstawie sądzicie, że jestem wam równy, skoro już poznałem, o jaką równość chodzi?”

Na to odezwał się jeden z boiotarchów:

„Wjechałeś do Teb karawaną siedemnastu wozów zaprzężonych w woły tak dorodne, że mogłyby ciągnąć rydwan Heliosa. W ostatnich dniach na górskich przesmykach podróżni znajdowali zdobione talerze i czajniki, aigypskie wazy, figurki z kości, perskie dywany i garście biżuterii. Wszystko to wypadło z wozów i leżało w piachu między kamieniami. Jechałeś z Koryntu nie oglądając się za siebie. Jesteśmy tacy sami. Inni trudzą się na nasz rozkaz, a my rzucamy im monetę pod stopy i patrzymy, jak spływa na nich szczęście, gdy podnoszą ją z brudnej ziemi i całują.”

Wędrowiec odpowiedział:

„Czy nie wynika z tak rozumianej równości, że są wśród was bardzo różni ludzie? Jedni znaleźli skarb, drudzy pracowali, kolejni odziedziczyli, inni ukradli, jeszcze inni ograbili, następni oszukali i teraz tu wszyscy siedzicie jak bliska rodzina, i cieszycie się wspólnie i na równi hymnami do Hermesa?”

Na to odezwał się jeden z boiotarchów:

„Jakżeby nie? Wejdźmy na balkon pałacu i popatrzmy, jak polis pracuje. Daleko za murami Teb rozciąga się piękna i starożytna kraina. Wspólnie z nami masz nad tym wszystkim władzę.”

Wędrowiec odpowiedział:

„Powiedzcie tylko, jakie są wasze prawa do władzy?”

Na to odezwał się jeden z boiotarchów:

„Lepiej nie szukać odpowiedzi na to pytanie, bo ktoś usłyszy. Ale mówimy głośno, że bogowie lub nawet sam lud dał nam prawa, a oni to przyjmują. Kto zajęty jest pracą, nie jest w stanie się nad tym zastanowić.”

Wędrowiec odpowiedział:

„A jakie prawa ta władza wam daje?”

Na to odezwał się jeden z boiotarchów:

„Dzielimy i udostępniamy ziemię na własność, to prawo wystarczy. Ponieważ pracujący nie mają na to czasu, tworzymy też zwyczaje i określamy przepisy, które będą nas reprezentowały. Bez tego byliby zgubieni.”

Wędrowiec odpowiedział:

„Spragniony jestem. Podajcie mi naczynie pełne zimnej wody.”

„Oto woda, wędrowcze.”

„Czy możecie policzyć jej krople wewnątrz naczynia?”

„Jak mielibyśmy to zrobić? Woda wypełnia je po brzegi.”

„Ale widzicie czasem kroplę na zewnętrznym brzegu?”

„Oczywiście.”

„Można więc założyć, że z takich kropel składa się ona także w naczyniu?”

„To prawda, trzeba by tak założyć.”

„A czy nie lepiej powiedzieć, że w naczyniu jest wielka kropla wody, złożona z mniejszych kropel?”

„Nawet trzeba by tak powiedzieć, wędrowcze.”

„Czym zatem jest kropla, że staje się kroplą?”

„Wydaje się, że kształtuje ją jakaś siła i zamyka w swej formie. Być może to różnica gęstości między nią, a tym, co wobec niej zewnętrzne, na przykład tym naczyniem?”

„A czy możemy to samo powiedzieć o człowieku? Że między nim, a tym, co zewnętrzne, w formie skóry zamyka go różnica gęstości?”

„Wydaje się, że można by tak powiedzieć.”

„Zatem świat byłby dla nas takim naczyniem, jakim jest dzban dla wody. Lecz czy któraś z kropel wody wyróżnia się od innych? Spójrzcie do naczynia i powiedzcie, czy jesteście je w stanie rozróżnić?”

„Nie da się tego zrobić.”

„A gdyby kropla była świadoma i uważała się za inną od innych kropel, to co byśmy o niej powiedzieli? I tak samo z drobiną piasku w cegle i z włosem na głowie, i ze wszystkim, co jest częścią całości.”

„Musielibyśmy powiedzieć, że się myli, wędrowcze.”

„Zatem władza, o której mówicie, jest jak pomyłka kropli wody z dzbana, że jest kroplą nad innymi kroplami. Tym jest urządzanie prawa i ustanawianie zwyczajów. Nie jest to władza wywodząca się z prawdy i nie można jej traktować poważnie. Ale powiedzcie, co jeszcze ona wam daje, bo skoro nie to mnie przekonuje, to może znajdzie się coś innego i zechcę tu jednak z wami zasiadać i rządzić.”

Na to odezwał się jeden z boiotarchów:

„Człowiek, który nie ma władzy, jest narzędziem w rękach tego, który ją ma. Tak jak rolnik ma za narzędzie pług, tak władca ma za narzędzia rolników, garncarzy, krawców i całą resztę.”

Wędrowiec odpowiedział:

„Nie tylko zatem władacie zwyczajami i tworzycie prawa, ale macie też rządy nad rzemiosłami. Powiedzcie, do czego tego wszystkiego można użyć?”

Na to odezwał się jeden z boiotarchów:

„Władza kształtuje rzemiosłem żywioły. Władca mówi słowo i powstają kanały i miasta, okręty zdobywają morza, nad rzekami przerzucane są mosty, powstają naczynia do picia, aby nie schylać głowy do rzeki, jak robi to bydło. Spójrz tam w dół, poza bramy Kadmei, wędrowcze. Stary tebański trakt wiedzie wzdłuż kamiennego rumowiska do Kopais i dalej, aż do Orchomenos. Kto wie, gdzie miał koniec? Było tu największe królestwo Hellady. Kadmos sprowadził Aigypcjan, by dali wiedzę o kanałach. Oglądał w tym miejscu swym mądrym wzrokiem pływające czółna pośród willi o nawodnionych ogrodach. Dzisiejsi Boioci kroczą wzdłuż wyschniętego kanału, który uważają za drogę. Odpoczywają w cieniu pękniętej płyty nie wiedząc, że to balkon pałacu. Władzy można użyć, by to wszystko odbudować. Tak jak rzemiosło daje rzemieślnikowi kontrolę nad elementem przyrody, władza daje kontrolę nad projektami.”

Wędrowiec odpowiedział:

„Bardzo jasno mi to teraz wyłożyliście. Ale czy nie jest tak, że aby rządzić materiałem, rzemieślnik używa wiedzy?”

„Jakżeby nie?”

„Kontroluje więc przyrodę nie poprzez władzę samą w sobie, lecz zrozumienie praw rządzących użytym materiałem. Władza jest tylko efektem zrozumienia.”

„Tak by z tego wynikało.”

„Czyli zrozumienie praw daje władzę.”

„Właśnie tak jest.”

„Na pewno więc poznaliście prawa materiału, którym władacie i zechcecie się tą wiedzą ze mną podzielić, skoro już rozmawiamy i tak zachęcacie mnie do przyłączenia się do was.”

Na to odezwał się jeden z boiotarchów:

„Żebyś dobrze zrozumiał, wędrowcze, powrócę do przykładu z naczyniem wody. Nawet do zakrytego naczynia dostają się inne cząstki, które osiadają na dnie lub pozostają od wody oddzielone jak oliwa. Nie można powiedzieć, że każdy człowiek jest podobną sobie kroplą wody, lecz raczej kroplą różnych substancji. Jako logiczna konsekwencja wynika z tego prawo władzy. Materiał zawsze się różni, każdy ma inne właściwości oraz inaczej ustawia się względem drugiego. Jedno zioło leczy, inne daje głębokie myśli, jeszcze inne sprzyja relaksowi mięśni, a kolejne sprowadza niestrawność. Nie można powiedzieć, że są tym samym, nawet jeśli taka sama woda wypełnia ich łodygi. Właściwości wyróżniają rośliny. Lud jest niewielką rośliną przy łodydze władców. Piją z tego samego źródła, ale jedno rośnie w cieniu drugiego. To władza organizuje porządek. Ci, którzy jej słuchają, tak jak ci, którzy ją wykonują, wypełniają prawa kosmosu.”

Wędrowiec odpowiedział:

„Zrozumiałem teraz dobrze, czym jest władza, o której mówicie. Nie bierze się ona z tego, co na zewnątrz, ale z tego, co wewnątrz, tak jak każda roślina osiąga swoje właściwości dzięki temu, co jest w niej, a nie obok niej. Władza jest zatem kontrolą nad tym, co stanowi nas samych. Jest  zrozumieniem cech materiału, który nas buduje. Kto tego zrozumienia nie posiada, jest jak rzemieślnik niepotrafiący używać narzędzia, choćby ono samo było dziełem Hefajstosa. W przypadku rośliny ludzkiej człowiek powinien zatem unikać tego, co fałszuje czystość percepcji, bo tylko będąc w pełni świadomym cech materiału można go użyć bezbłędnie. Tymczasem zarówno władca, jak i poddany, to tylko nadana tożsamość, która percepcję zakłóca. Podobnie można powiedzieć o ludziach, że mają mocny lub słaby charakter, ale jedni i drudzy są tak samo zagubieni. Tak jak ślepota uniemożliwia widzenie, ubytek słuchu słyszenie, choroba koncentrację, tożsamość i charakter na swój sposób także upośledzają percepcję. Władza, do której mnie zachęcacie, daje wszystko, czego unikam. Nie jestem zainteresowany, boiotarchowie.”

Wędrowiec opuścił sympozjon.

Tę naukę zapisał dla Ciebie Magomykes. Usunięcie Gorgiasa, ofiary bogom, władza, świat stojący otworem. Nie jestem zainteresowany, Hipponaksie.

Pankratesowi pozdrowienie.

Zmarnowałeś tyle słów, a mogłeś jedynie napisać, że nie będzie żadnego zboża. Gdy przelewasz w misach wodę, gdy nawijasz na krosna całą swą mądrość, wypowiadasz się o władzy i dyskusjach z boiotarchami, polityka i sprawy polis postępują własnym rytmem. Razem z deszczem Twojej mądrości spadł na mnie kolejny cios wymierzony przez boga, a zadany przez Gorgiasza. Boję się bardzo. Usłyszałem hałas. Straż zaczęła się zbiegać, służba wytoczyła się ze swoich komnat i zerkała ku wejściu. Po środku nocy ktoś zapukał do drzwi. Wszyscy myśleli, że to był morderca, ale ja jestem pewien, do drzwi pukała Dike. Otworzyłem wrota i przez sekundę stałem w konsternacji. Uspokoiłem się, bo niczego nie dostrzegłem i dopiero gdy chciałem zrobić krok naprzód, potknąłem się, i upadłem. Odwróciłem głowę i ujrzałem na ziemi ciało Trazymacha. Był cały osmalony, paznokcie i uszy były wyrwane. Prawe ucho wisiało jeszcze przekłute szczypcami. Roztrzaskana kłodą głowa ledwie dawała się poznać. Zaskomlałem jak pies, lecz od razu ściął mnie boski strach. To znak, to znak. Syzyf jest u szczytu, jego ręce grzeje i rozluźnia blask Olimpu, wypuszcza potworny kamień. Upada i ciąży ku stromemu zboczu. Gdy oczami dostrzega jeszcze blask boskiego światła, jego plecy wyczuwają już chłód ciemnej otchłani, w którą się stacza. Dostrzegłem Pelopidasa. Czekał i stał tak specjalnie, dopóki go nie dojrzę. Czekał jeszcze chwilę, gdy nasze spojrzenia się spotkały, po czym oddalił się w mrok nie spuszczając oczu.

Lud wyczekuje statków w Pireusie. Tłumy tłoczą się od tygodni. Stoją, tworzą kolejki, opłacają miejsca i budują namioty. Nikt jeszcze nie głoduje, ale strach tak mocno wdarł się w ich serca, że o nic nie dbają tak jak o pewność. W ostatnim tygodniu, gdy wszyscy zaczęli już sięgać do zapasów, strach przybrał nieznane dotąd rozmiary. Wtedy na ulice wyszedł Gorgiasz. Widziałem, jak krąży po Atenach, wypytuje ludzi, czy słyszeli, kiedy pojawią się statki. Chodzi i podsyca niepewność w każdym obywatelu, jakby jemu samemu miało niedługo zabraknąć chleba. Za nim zawsze wiernie Pelopidas wypatruje najlżejszych przeszkód, które mogą skompromitować tego potykającego się staruszka. Jednak moja samotność sięgnęła dna, gdy dostrzegłem z nim młodziutkiego Charmantidesa. Młokos, który jeszcze niedawno towarzyszył mi w wyprawie, teraz szeptał Gorgiaszowi do ucha. Och, już ty, Pankratesie, wiesz doskonale, co młodzieńcy szepczą starym wujaszkom do ich nastroszonych oślich uszu. Trzymał go za ramię, uśmiechał się i zagadywał wesoło ludzi. Parszywa żmijka. Spaliłbym całe stado byków, byle tylko bogowie razili piorunem tę ohydną parę! Hadesie, czy nie zechcesz zostać panem i tych dwóch dusz?! Nie mogłem tam po prostu zbiec i przemówić do ludzi. Sam, bez mowy napisanej przez Gorgiasza, wydałbym na siebie wyrok. Mogłem tylko patrzeć, jak moje milczenie wypełniają w uszach Ateńczyków kłamstwa tych mściwych bestii. Nie był to jednak koniec nieszczęść. Tego samego dnia, wieczorem, przy świątyni Ateny pojawiła się Antaspazja. Szła z kilkoma kobietami ubrana w kapłańskie szaty. Po drodze zbierała ludzi, zapraszała ich na ofiarę. Towarzyszące jej kobiety odpalały kolejne pochodnie, które niosły w torbach i przekazywały formującym orszak. Gdy wspólnie rozpaliły pochodniami święty ogień, żona Gorgiasza zaczęła przemawiać. „Pallas Ateno, o sercu, które nie zna strachu, bogini roztropna, czcigodna dziewico, Tritogenejo, która, wyskoczywszy z głowy ojca, domem zatrzęsłaś potężnym, a krzyk twój przeraził szalonego brata Aresa, bądź pozdrowiona, błękitnooka. Oraz ty, Persefono, królowo bram Hadesu, tęsknoto śmiertelnych, córko matki strapionej, życiodajnej Demeter, którą porwał podstępem wuj, Pan na nieskończonych białych morgach. Ateno, postrachu mężów wojujących i Ty, Persefono, litościwa matko zgwałconych, wysłuchajcie naszych modlitw. Siostry, oczyśćmy dziś Izawel, bo to ona została splamiona, a nie świątynia złotowłosej Dike. Hipponaks, przestępca, wysłał Apollonowi kufry złota, klejnotów i ciężkich trypodów, by zjednać sobie mściwego łucznika. Lecz nie bójcie się, siostry! Dalej! podejdźcie do ołtarza i rzućcie w ogień własne skarby! Róże słodkie jak miód, na których kołysze się złota osa. Wrzućcie też fiołki ciemne jak morze, wonną, sosnową żywicę i wstążki kolorowe, którymi przepasacie wasze miękkie włosy. Niech Izawel poczuje, że dla niej składamy te boskie dary, choć cieszyć się nimi nie może, bo ciało jej porwał morderca, archont ateński Hipponaks oraz Pankrates Tebańczyk. Ośmieszyli, siostry, naszą ukochaną Izawel. Hipponaks zabił jej brata i wbił cierpienie szarpiące jak kocie pazury w serce ufne i kochające. Gdy ból był tak wielki jak potęga bestii, która ją uwięziła, Pankrates kazał ludziom uwierzyć, że Izawel oszalała. Zamknął jej usta prorocze manią i wrzucił ją na prokrustowe łoże pogardy, by każdy kpił z niej i ćwiartował ją według własnego ślepego gniewu, podsycanego potęgą archonta. Persefono, przyjmij ją w swym domu, gdzie szumią strumienie przejrzyste, gdzie gaje purpurowych granatów i wrzos kwitnie gęstszy niż piach, schowaj tę duszę płaczącą przed wzrokiem mężczyzn i daj jej śpiewać pieśni w chórze dziewcząt o skórze oliwnej i włosach szumiących jak wino. Ateno, ty weź włócznię, którą potrząsasz straszliwie i sfruń z krzykiem wojennym na ustach, co trząsł nie raz murami Ilionu, na tych, którzy skrzywdzili tę duszę i ciało tak piękne i dobre. Niech tańczy Izawel miękko wśród róż pieryjskich i nigdy nie stanie się cieniem wytartym, jak imię dwójki zbrodniarzy. Mężczyźni mówią, że najlepsze są wysokie kadłuby okrętów, konie o falujących grzywach, szerokie barki atletów splecionych w zapasach. Ja wybieram serce gorące, które za tym, co kocha, podąża ufnie, boga mając za przewodnika i gróźb ludzkich nie słucha. Jak pierś Heleny, w której Afrodyta rozgrzała miłość i odwagę, by opuścić starego męża i podążyć za tym, co drogie, aż do bram obcego miasta. Nad tym sercem, droga Izawel, dziś płaczemy. Oskarżamy Hipponaksa i jego kochanka Pankratesa, którzy dwakroć to serce wyrwali i wywołali wojnę domową. Strumienie, drzewa, ptaki i wy, kobiety ateńskie, dołączcie do naszej gorzkiej uczty i wspomnijcie nieśmiertelną duszę Izawel » Po tych słowach Antaspazja oraz jej towarzyszki rozdały ofiarne mięso zgromadzonym. Nikt nie jadł. Ptaki ćwierkały, jak gdyby dopowiadając dalsze słowa modlitwy. Drzewa niosły szum lasów, strumieni, ptaków i słów Antaspazji daleko poza granice Attyki. Gdy usłyszałem tę mowę, kazałem zerwać pnącza najdorodniejszych drzew oliwnych oraz dębów na mojej posiadłości. Wszystko kazałem spleść w ogromny kosz, w którym było wino, owoce, skarby i ceramika. Wszystko to zostało wrzucone na wóz, ciągnięty przez 15 białych i 15 czarnych byków. Ja sam wdziałem natomiast czerwone szaty hierofanta, które od czasów Tezeusza są w moim rodzie. W prawej dłoni trzymałem statuetkę Ateny, w lewej miałem berło zwieńczone złotodziobym orłem. Na skronie wplotłem skromny laurowy wieniec. Karawana ruszyła powolnym krokiem. Byki sapały, rwały nierównomiernie zaprzęg i zrzucały swoją siłą wszystkie dary w koszu. Wydawało się jednak, że nic z niego nie ubywa. Tego dnia działy się cuda, Pankratesie. Gdy zostałem dojrzany z daleka, ciemna masa rzuciła się na mnie jak chmara, prąc ku wozowi. Byki sapnęły złowrogo, a tańczące flecistki zagrały jeszcze wyższą i ostrzejszą melodię. Ciżba tłoczyła się wokół karawany, wyrywając łupy i próbując dosięgnąć wozu. Gdy doszliśmy już na sam środek agory, wstałem z tronu i uderzyłem orlim berłem o podest. Byki usiadły na zadach, a flecistki urwały wschodzący dźwięk. Oniemiały tłum zamilkł. „Ateńczycy, wiem, że boicie się, a piraci łupiący wasze statki wykradają wam ostatnie zapasy zboża. Ale powiedzcie mi, czy zabraknie kiedyś jedzenia w mieście, które składa swoim bogom takie ofiary, a za swojego przewodnika ma ulubieńca bogów, hierofantę Hipponaksa?” Po tych słowach flecistki w szale rzuciły się na byki i poderżnęły im gardła. Agora dosłownie utonęła w czerwieni. Bosy i brudny tłum brodził po kostki w ciepłej jusze najczystszych byków. W tym czasie z kosza rozrzucano owoce, rozbijano dzbany z winem, które mieszały się z krwią, i wysypywano złoto. Gdy wybladłe byki opadły z sił, poćwiartowano je, mięso usmażono i rozdano ludziom, kości i tłuszcz poświęcono bogom. Do dziś kamienie na agorze mają na sobie czerwone plamy. Imię arcykapłana Hipponaksa zostało wykute na wszystkich ateńskich bramach, aby strzegło miasta przed złymi duchami. Chyba już nikt nie pamięta o mowie Antaspazji. Imię siostry Syjasa wykreśliła ze swych tablic Mnemozyne. Czy to nie jest władza, Pankratesie?

Pankrates pozdrowienie Hipponaksowi.

Gdy szedłem z grupą słuchaczy przez miasto, podjechał oddział straży. „Staruch Pankrates, który to?” Zgromadzenie rozstąpiło się w milczeniu, uczniowie pobladli, nagle stałem sam pośrodku placu. Jeden z żołnierzy zeskoczył z konia i związał mi dłonie sznurem, drugi koniec przytroczył do siodła. Ruszyli w stronę pałacu Magona. Magomykes, mój najzdolniejszy uczeń, podbiegł do jeźdźców i poprosił, by nie jechali zbyt szybko ze względu na moją nogę. Wydawali się znudzeni, ale posłuchali go. Konie kroczyły swobodnym stępem, podskakiwałem za nimi, w milczeniu szedł tłum uczniów i słuchaczy. Nie wpuszczono ich do pałacu. Na dziedzińcu zdjęto mi więzy. Stałem przed schodami. Ich długie stopnie wznosiły się łagodnie aż do położonej na szczycie budowli, otoczonej licznymi kolumnami. Pomyślałem, że to świątynia. Skierowano mnie na balkon w połowie schodów. Można było przysiąść na ławce i napić się wody z czerpaka. Na audiencję czekał tam jakiś handlarz syryjskim winem. Mówił, że doszło do nieporozumienia. Mówił wiele rzeczy. Wydawał się nieszczęśliwy. „Dziś nikt stamtąd nie wyszedł”, powiedział i wtedy go wezwano. Rozejrzałem się po okolicy. Słońce stało wysoko. Dziedziniec był pusty. Jedynie w cieniu murów, między kolumnami, przechadzali się lub odpoczywali mieszkańcy pałacu. Nie zwracano na mnie uwagi. Po niedługim czasie usłyszałem rytmiczny dźwięk, jakby mokrą wełną uderzano o posadzkę. Głowa Syryjczyka stoczyła się w dół schodów i znikła w piachu. „Pankrates Tebańczyk!”, usłyszałem. Podreptałem w górę omijając mokre plamy. Przy pierwszym rzędzie kolumn straż zatrzymała mnie, powaliła na kolano, czoło zniżyła do posadzki. „Wpełzniesz teraz przed oblicze boskiego Baala, starcze, lecz nie okazuj z tego powodu nadmiernej pychy. Bogowie właśnie ucztują”, rzekł strażnik. Zacząłem się czołgać. Pozłacana noga Charmantidesa zgrzytała o posadzkę. W ogromnej sali trwała uczta. Koce były zastawione wazami owoców i amforami z winem. Brzmiały delikatne harfy, palono kadzidła i fajki wodne, dym ziół unosił się leniwie i tańczył nad kocami. Tłum przebierańców był jakby z innego świata. Poznałem Magona po baranich rogach, począłem pełznąć w jego stronę i więcej już nie podnosiłem głowy. Minąłem sadzawkę ogrodzoną żelaznymi prętami. Nasycone krokodyle pływały w czerwonej zupie wokół kończyn i korpusów. W suficie musiała być duża szczelina wielkości samej sadzawki, bo snop światła pokazywał szczegóły uczty. Pełznąłem dalej.

„Zatrzymaj się, Tebańczyku. Doniesiono mi, że nauczasz moich poddanych, iż praca nie ma sensu oraz że bogów nie ma, i nie ma też praw, które zesłali ludziom. Czy masz coś na swoją obronę?” Magon mówił z ustami pełnymi jedzenia, ale domyślałem się wyrazów. Na poduszkach wokół leżeli generałowie jego bitew. Wspominali oblężenie oazy i zdawali się mnie nie zauważać.

„Dlaczego miałbym się bronić? Tak właśnie nauczam.”

„Owszem, słyszałem, że jesteś głupcem.”

„Czy to głupota, boski Baalu?”

„Oskarżasz mnie o brak racji? Dodaję i to do ciążących na tobie zarzutów. Wybieraj, sadzawka z krokodylami, czy kąpiel w miodzie i wrzucenie do mrowiska.”

„Nie twierdzę, że nie masz racji, boski Baalu. Miałem na myśli to, że o tej porze dnia nie widać jej tak dobrze, jak o innej.”

W głosie Magona zabrzmiało zniecierpliwienie: „o czym mówisz, robaku pod moim sandałem?”

„Mówię o tym, co jest doświadczeniem każdego żyjącego. To wieczorową porą nasz umysł skłania się do refleksji. Gdy o zmierzchu dnia pójdziemy do lasu lub przejdziemy się brzegiem oceanu, lub wyjdziemy na pustynię i doświadczymy odgłosów i barw zapadającego wieczoru, dalej i głębiej pójdą myśli o życiu i jego sprawach, niż gdy zastanawiamy się o innych porach. O poranku, w południe i w nocy jesteśmy wyczuleni na pozostałe sprawy. Rano myślimy o tym, co jest do zrobienia, w południe o tym, co będzie jutro, a w nocy lubimy słuchać mitów i opowieści wędrowców, bo dobrze szykują nas do podróży w sen. Wszystko ma swoją porę, boski Baalu. W sprawach życia i śmierci, sensu i jego braku, nasze ciała dają nam najgłębsze wnioski właśnie wieczorem. Wówczas będziesz miał doskonalsze mniemanie w mojej sprawie. Wszak jest jeszcze południe.”

„Co masz na myśli, pijawko, mówiąc o tym, że ciała dają wnioski? Czy to nie ja jestem władcą mej głowy?”

„Zdarza ci się w południe, boski Baalu, być głodnym i pragnąć owoców bardziej, niż w nocy lub rankiem?”

„Oczywiście.”

„A przecież brzuch masz ten sam o każdej porze dnia.”

„Ten sam, zaiste.”

„Zdarza ci się też zapewne słyszeć dźwięk fletu inaczej w dzień negocjacji, a inaczej w pustynną noc?”

„W nocy można się zasłuchać, gdy inne hałasy ustąpiły.”

„Ale uszy masz te same rano i w nocy?”

„Nie wymieniam ich, czerwiu z grobowca.”

„A nasze wszystkie zmysły służą do poznania świata?”

„Tak jest.”

„I kiedy myślimy pojęciami, to również poznajemy świat?”

„Tak jest.”

„Myśli są zatem takim samym zmysłem, jak smak, węch, wzrok i słuch, i mają dogodne i niedogodne sytuacje, w których możemy ich użyć.”

„Poczekaj. Myśl jest inna. Nie widać jej organu, nie wiemy, gdzie jest.”

„Rozważ, boski Baalu, czy istnieje niezaangażowana myśl. Czy kiedy pojęcie pojawia się w głowie, jesteśmy zaangażowani w poznawanie świata, czy też nie jesteśmy?”

„Bez wątpienia jesteśmy, pokrako.”

„Myśl zatem nie istnieje w oderwaniu od nas, mimo że nie widzimy jej organu i wydaje się być nieobecna. Jest w nas i przetwarza wiadomości, podobnie jak w przypadku węchu, słuchu i innych otrzymujemy wiadomości o zapachu, dźwięku i tak dalej, ale przecież nie poznajemy tych rzeczy samych w sobie, a tylko za pośrednictwem.”

„Na to by to wychodziło.”

„Można zatem powiedzieć, że podobnie jak brzuch wydaje sąd na temat mango, że jest pyszne, lub uszy sąd na temat rytmu, że jest pobudzający do ruchu, lub wzrok sąd na temat kobiety, że jest inaczej zbudowana, tak samo myśl należy rozważać jako sąd nad pojęciem. Gdyby myśl nie była sądem, nie mogłaby służyć ciału, podobnie jak barwa, której oko nie rozpoznaje, lub muzyka, której ucho nie rozróżnia.”

„Mów, do czego zmierzasz, karaluchu.”

„Myśl, czyli sąd, jest jak struna rozpięta między porankiem a nocą. Wibruje różnie wespół z innymi zmysłami i przynosi rozmaite dźwięki, zależnie od tego, jak blisko jednego z końców struny uderzamy. To, czego doświadczamy jako własnej świadomości, to efekt tych wibracji. Zgodzisz się, boski Baalu, że przyjemniej dla ucha nie fałszować, a wręcz przeciwnie, umożliwiać strunom dźwięki o przejrzystym brzmieniu? Im czystszy dźwięk i bardziej niezakłócona percepcja, tym czystsza świadomość i lepsze zrozumienie?”

„Oczywiście.”

„Gdy wieczorem zastanawiasz się nad sensem życia, przyznajesz zapewne wówczas chętniej niż rano, że są rzeczy ważniejsze od pracy?”

Magon roześmiał się. Kielich uderzył w moje plecy i potoczył się po posadzce. Stopa Magona dotknęła mojej głowy. „Przekonam się wieczorem, co myślę na ten temat, kulawy pająku. Rozśmieszyłeś mnie, więc będziesz żył. Możesz odpełznąć. Ale gdybym wieczorem doszedł do innego wniosku, to lepiej, żeby nie było cię już w Kartaginie. Obwieść uczniom, że kto rozgłasza i przepisuje twe nauki, zostanie rzucony między węże.”

„Jeszcze dziś opuszczam miasto, boski Baalu.”

„Tylko zdejmij tę złotą nogę, bo rysuje posadzkę.”

„Przyjmij ją jako prezent, boski Baalu. Wykonana ręką samego Charmantidesa z Aten.”

„Precz.”

Spisuję tę naukę specjalnie dla Ciebie, Hipponaksie, gdyż mówiłeś, że filozofia nie jest w stanie uratować życia. Muszę ruszać na pustynię. Nie będę zmierzał w stronę Aigyptu, gdyż w Memfis doświadczyłbym tego samego. Nie idę sam. Wielu zrzuciło szaty i pójdzie za mną.

Pankratesowi pozdrowienie.

Zbili Cię jak psa, na czyj dwór pójdziesz teraz żebrać? W rękę, która Cię chłostała, włożyłeś własną złotą nogę. Ile jesteś w stanie oddać tym, którzy Cię nienawidzą? Czy potrafisz żyć tylko wbrew sobie? Wysyłam po Ciebie “Itakę”. Będzie czekała na Pantelerii, gdzie musisz dostać się z Kartaginy. Statek zabierze Cię do Aten. Egipt Cię nie przyjmie. Dion pożre na Sycylii jeszcze szybciej. Gdzie się schronisz, jeśli nie tu? W jedynym bezpiecznym miejscu. Nie musisz przychodzić od razu do mnie. Wiem, że tak daleko moja władza nie sięga. Rozgość się w dowolnym kącie Attyki. Jednak skoro tak lubisz rozmawiać z tyranami, przyglądać się władzy tak blisko, by poczuć jej oddech i niestrawione resztki jedzenia, to zapraszam na samą agorę. Ruszył ostracyzm, święto demokracji! Już od samego rana obywatele gromadzili się na głównym placu. Gdy wreszcie około południa ustalono kworum, jako najwyższy kapłan kazałem złożyć krwawą ofiarę i rozpocząć obrady. Arystarch, który został mianowany archontem, po objęciu przeze mnie świętego przywództwa nad Atenami, stwierdził kworum. Następnie przekazał on głos Gorgiaszowi. Pelopidas pomógł mu wstać i przytrzymywał go za łokieć, dopóki starzec z werwą nie wyszarpał własnej ręki. Poprawił szatę i zawołał silnym głosem. “Ateńczycy! Widząc was zgromadzonych dziś w większości, pytam się, czy chcecie w tym roku zagłosować nad wydaleniem jednego z nas z Aten na 10 lat? Tych którzy są za wnioskiem, proszę o uniesienie ręki.” Dłonie zaczęły wyrastać na agorze, zakrywając twarze wszystkich zgromadzonych. Trudno było dojrzeć, kto powstrzymał się od głosowania. „Wszyscy! Wszyscy!” zaczęli skandować Ateńczycy, gdzieś w tłumie doszło nawet do bójki. Prawdopodobnie jeden z obywateli chciał się wstrzymać i zaczęto go przymuszać. „Większość za!” krzyknął Gorgiasz, „ostracyzm odbędzie się w przeciągu miesiąca od dnia dzisiejszego. Procedura zostanie przygotowana pod nadzorem archonta Arystarcha!” Przez tłum przetoczył się szum zadowolenia. Gdy Gorgiasz usiadł, ktoś z tyłu krzyknął „Gorgiasz na tyrana!” Kilka osób podchwyciło to hasło, ale zanim podnieśli je inni, stuknąłem berłem o kamienie. Ludzie ucichli. Wesoły nastrój zgodnego głosowania zawisnął w powietrzu.”Arystarch będzie nadzorował procedury. Jako pomoc przydaję mu Polifrasta”, przemówiłem siedząc. „Pozwólcie, Ateńczycy, że zajmę wam jeszcze chwilę i skoro tak licznie się zgromadziliście, opowiem o tym, co mi się przydarzyło. Miałem sen! O, bogowie! Jakiż piękny zesłali na mnie sen! Otóż siedziałem na agorze i grałem w kości z Amydasem. Tak, z tobą, drogi Amydasie! Widzę, jak się śmiejesz, niejedną drachmę ze mnie zgrałeś, szczęśliwcu! Więc i tym razem mnie ograłeś całkowicie. Uderzyło mnie wtedy we śnie uczucie przerażającej pustki. Miałem wrażenie, że nie zostało mi już zupełnie nic. Że nie mam się dokąd udać, ponieważ wszystkiego zostałem pozbawiony. Poczułem się nawet tak, jakbym nagle przestał być Ateńczykiem i musiał opuścić to piękne miasto, tę cudowną agorę, na której przecież sam dla was wystawiłem tyle świątyń i pomników. I oto nagle widzę, jak schodzą się ku mnie ludzie. W strachu wstałem i myśląc, że to straże, chciałem oddać się w ich ręce, aby zostać wydalonym. Oni jednak przybyli do mnie i zaczęli składać mi dary. Było wino, oliwa, było złoto, korce zboża i jagnię, był też kosz pięknych rybek, lira, kratery, tarcza, wieńce, białe jak śnieg tkaniny i boskie posążki. Tak skończył się sen. Wiedziałem, że nie było to zwykłe widzenie. Z pomocą beockich wieszczków rozsupłałem zagadkę i dzisiaj uchylam przed wami fragmenty boskiej wiedzy, którą przywiozłem z Teb. Otóż nadchodzą ważne zmiany, Ateńczycy. Gdy ostracyzm zostanie zakończony, a miasto pozbędzie się tego, który swoją obecnością odwracał je od oblicza bogów, zyskamy ich przychylność ogłaszając nowy porządek. 12 ludzi, którzy podeszli do mnie we śnie, dary, które złożyli, to nie przypadek. W ten sposób bogowie zakomunikowali, aby Ateny otrzymały nowe prawa. Kraj zostanie podzielony na 12 części. Każda z nich pod opieką jednego bóstwa olimpijskiego. Cały rok zostanie również podzielony na 12 miesięcy, a każdej boskiej części Aten zostanie przydzielona jednostka słonecznego czasu. W danym miesiącu odpowiednia boska część Aten będzie wyprawiać święto ku czci swojego boga i składać mu dary. W tym celu zostanie wybudowanych 12 nowych świątyń, które upiększą Ateny i zbudują nowy prestiż tego miasta. Każda jednostka nowego podziału będzie dożywotnio wybierać spośród siebie na urzędnika jednego obywatela, który będzie nosił miano Olimpijczyka, a do tego tytułu dodawane będzie imię boga, który objął swą opieką daną jednostkę. Każdego miesiąca Olimpijczycy spotkają się w świątyni Zeusa na Akropolu, aby odbyć narady. Obradom będzie przewodniczył Olimpijczyk Zeus razem z Olimpijczykiem patronującym danemu miesiącowi. Ostatni miesiąc roku, w którym wszystkie postanowienia będą podsumowane, należeć będzie do Zeusa. Władza będzie sprawowana wtedy jedynie przez najwyższego boga. Z dodekademu Zeus, na kapłana Zeusa zostanę dożywotnio wyznaczony ja, co jest zgodne z obecnie piastowaną przeze mnie funkcją. W ten sposób najlepiej i najwierniej zostanie odwzorowany boski porządek.” Po tym przemówieniu nastąpiła głęboka cisza. Nikt nic nie mówił, a Gorgiasz przecierał oczy, siedząc na stołku. W końcu Pelopidas szepnął mu coś do ucha, a gdy zobaczyłem, że podkłada mu pod łokieć rękę, aby wstał, zerwałem się pierwszy i ryknąłem. “W celu usankcjonowania tych postanowień przybędzie do Aten delfickie poselstwo. Zmaże ono skazę, której doznało miasto wskutek skalania świątyni i otoczy boską opieką nowe prawa, które umocnią w oczach bogów Ateny. Teraz eklezja zostaje rozwiązana!” Ludzie zaczęli szeptać, widziałem, że Gorgiasz próbuje jeszcze powstać, ale tłum już dawno odwrócił się od nas i skupił na sobie. Starzec spojrzał na mnie tylko swoimi przekrwionymi oczami, a następnie pokręcił głową. „Już za miesiąc będziesz żuł suche spartańskie głazy”, syknąłem w jego stronę. Chyba zrozumiał, bo się lekko uśmiechnął, skinął na Pelopidasa i oddalił się. Gdy ludzie się rozchodzili, ja zostałem jeszcze na agorze. Oglądałem jak życie wraca do normy, jak ludzie pędzą bydło i handlują. Amydas uciekł. Nie został nawet na chwilę, żeby podziękować mi za to, że go wspomniałem. Niewdzięcznik. A myślałem, żeby uczynić go Olimpijczykiem Hefajstosem! Niech go Cerber zeżre! Dobrze wiem, że zawsze kantował. Trzeba się teraz przygotować na przyjęcie delfickich kapłanów. Ich obecność umocni moje postanowienia i przeklnie Gorgiasza. Odpowiednie ilości złota i ozdoby już zostały wysłane do Delf z informacją. Spodziewam się, że oczy całej Grecji będą zwrócone nie na to, jak skazuje się na wygnanie tą starą kunę i nie na to, jak samotnie opuszcza ona granice miasta, ale jak w Atenach, z inspiracji bogów, zapanowuje nowy porządek, którego nie powstrzyma nikt. Ani Dion, ani Magon, ani król perski. Gdzie zatem wolisz być filozofem, Pankratesie?

Zielona Lolka pozdrawia Hipponaksa.

O wielki archoncie ateński, uczniem Pankratesa jesteś. Mistrz mówi o Tobie, w naukach wspomina. Sprowadzasz dobro i mądrość władając ludem krainy, szybki niczym wiatr na pustyni, groźny niczym lew w okrążeniu. Twe statki pływają do wszystkich portów Oceanu, a bogowie, władcy i poddani ślą prezenty, by gniewu unikać, by przyjaźń zawiązać. Słońce wschodzi i zachodzi, a Twoja władza jest jak uderzenie berłem w wiotkie ciało, o wielki archoncie ateński. Nieśmiertelny niczym syn boga, trwasz gdy przemijasz. Mistrz wygnany przez kartagińskiego Baala, ale zrzucamy swe szaty. Idą z nim cztery tuziny. W pustynię mistrz chce iść, my iść. Nauczać mistrz chce ludy oaz, my nauki głosić. Przekroczyć mistrz chce morze piachu, nam słońce skórę palić. List przychodzi. “Itaka” na mistrza czekać w Kartaginie. Z daleka mury obchodzimy, by gniew Baala ostrza nie skierować w naszą stronę. Wkradamy się i wypływamy. Baal w złości pościg posyła, karę wykonać za prawa łamanie, tych co zrzucili szaty prześladować. Do Aten mistrz nie chce, ani wielkiego archonta widzieć. Do Aigyptu płyniemy. Tam mistrz naucza. Wielu zrzuca szaty. Faraon każe wypływać i nie wracać. W Memfis zrzucam szaty ja, Lolka, córka tkacza. Te słowa piszę, gdyż język mi znać dobrze, o wielki archoncie. Ty powiedz nam, co robić. Mistrz mówi, jak jest, ale nie mówi, co z naukami zrobić. Wtedy zamilkł. Miesiąc mija, milczy. Było tak. Mówi nam: „bądź jasnym i prostym w słowach”. My słuchamy, my idziemy, my nauczamy i staramy się być jaśni i prości w słowach. Mówi: „kto zmusza do myślenia, błądzi, bo myśl prosta chce być i zrozumiana od razu. Kto słucha lub czyta nie może ponosić ofiary myślenia. Kto słucha lub czyta ten ma od razu wiedzieć”. Magomykes wstaje, uczeń ulubiony mistrza. Mówi: „te myśli nie są proste i trzeba je długo rozważać”. Mistrz milknie. Zaczyna jeść papirusy. Patrzymy i nie wiemy, on żuć i pluć, żuć i połykać. Odciągamy nauki ratować. On milczy już zawsze. Księżyc znika i pojawia się, ciągle milczy. Nie chodzi z nami, my ciągnąć na kocu. Nie rozmawia z nami, my mówić do niego. Ty powiedz nam, co robić. My na Kretę po uczniów, a potem do Aten płyniemy, Ty bądź gotowy. Dodaję nauki mistrza. Inne mają uczniowie lub na “Itace” wiele kopii. Te co posyłam jeden egzemplarz mieć. Ty znajdź im schronienie. Lolka.

***

Do Pankratesa patrzącego na ruiny Labiryntu podszedł Hipponaks.

„Przez lata wykonywałem polecenia, rozważałem słowa, zapamiętywałem nauki. Z każdym dniem posuwałem się dalej na drodze do mądrości. Gdy miałem kraść, kradłem, gdy miałem zabić, zabiłem. Byłem młody, a teraz jestem dorosły. Co dalej, Pankratesie?”

„Czy Teseus znał Labirynt lub wiedział, w którym jego miejscu się znajduje?”

„Szedł po omacku w stronę wyjścia tą samą drogą, którą go wniesiono, bo miał nić.”

„Spójrz na ruiny Labiryntu, sięgają dzisiaj do bioder. Widzimy początek i koniec, układ korytarzy oraz sale, które mogły służyć za jadalnie. Czy potrzebujesz nici, żeby przeskakiwać ruiny?”

„Gdy mury upadły, nie trzeba nici.”

„Zapytałeś mnie, co dalej. Stosunki między ludźmi to Labirynt. Jeśli ktoś próbuje znaleźć sobie miejsce w tej ruinie, zostaw go. Kto staje się kimś, przestaje być nikim, a był nikim na początku i tylko ten nikt był prawdziwym nim. Kto decyduje się używać wiedzy, jest i przez nią używany. Doktryna głupców staje się jego tożsamością. Tylko tacy potrzebują nici, tylko tacy zostają mieszkańcami Labiryntu. Gdy usuniesz mury, nie będziesz potrzebował wiedzieć.”

***

Hipponaks znalazł Pankratesa na targu owoców w Ekbatana.

„Zjadłem brzoskwinie, których nie lubię, tak bardzo zbrzydły mi gruszki, które uwielbiam. Jak to możliwe, Pankratesie?”

„Nie ty zjadłeś, tylko twój żołądek, nie ty ich nie lubisz, tylko twój zmysł smaku, więc nie tobie zbrzydły gruszki, ani nie ty uwielbiasz brzoskwinie.”

„Jak to może być?”

„Jesteś pomiędzy tym, co wewnątrz ciebie i na zewnątrz ciebie, i odbierasz sygnały z odległych krańców. Twoje „Ja”, Hipponaksie, jest wodospadem, który nie ma pojęcia o początku i końcu biegu rzeki.”

„Wewnątrz mnie jest krew i kość, należą do mnie! Na zewnątrz mnie jest pałac w Atenach i pałac w Milecie, one też należą do mnie! Oto początek i koniec!”

„Czy odczuwasz kości lub krew, lub pałace?”

„Nie odczuwam ich, ale wiem, że są. Ciało daje znać, gdy coś się z nim dzieje. A pałace są moje od urodzenia.”

„Od urodzenia na zewnątrz ciebie, tak samo jak ziemia i woda, powietrze i ogień? I na pewno nie wewnątrz ciebie?”

„Oczywiście.”

„A to wszystko dało o sobie znać poprzez zmysły?”

„Tak.”

„Co nie ma zmysłu lub do czego nie ma zmysłu, to nie może sobie samemu dać o tym znać. Skoro kamień nie ma zmysłu, to nie wie, że nie jest drewnem, tak jak ogień nie wie, że nie jest wodą, ani nawet sama woda nie wie, że jest wodą, ani też kamień, że jest kamieniem. Co nie ma zmysłu, dla tego wszystko jedno, czym jest albo czym nie jest. Jest wszystkim i niczym, częścią i całością. To zmysły wyodrębniają i nadają tożsamość. Co zmysł ma, staje się podmiotem poznania. Dla niego jakości przestają być obojętne.”

„Czemu zatem stałem się obojętny na soczystą jakość gruszki i kiedy to się zmieni?”

„Stanie się to wtedy, gdy zmysły powiedzą świadomości, że nowa potrzeba wydarza się między gruszkami a brzuchem, a świadomość przekaże to twemu „Ja”. Gdyby nie świadomość, stan bycia ze zmysłów dotarłby do „Ja” bezpośrednio i tą samą drogą by do zmysłów wracał. Byłbyś wtedy jak pijące wodę drzewo, które nie wie, że nie jest mchem, lub jak lilia, która nie wie, że nie jest pszenicą. Dociera do nich wieść o wrażeniach, a więc potrzebach, które będą realizowały, ale nie są ich świadome.”

„Z tego wynika, że „Ja” nie musi wiedzieć, że istnieje stan bycia, gdyż niekoniecznie musi być wyodrębnione.”

„Tak, Hipponaksie. Nawet nie wiedząc, roślina reaguje, ma potrzebę wody, odpowiedniej temperatury lub cienia. Ty zaś, dzięki stanowi bycia, czyli świadomości, która cię o nim powiadamia, wiesz, że nie jesteś mchem ani pszenicą, lecz Hipponaksem. Ale poza tym między tobą a rośliną lub owadem nie ma różnicy. Pomyśl o tym, gdy wchodzisz do lasu.”

„Co może robić „Ja” z otrzymanymi wieściami o stanie bycia?”

„To samo, co „Ja” rośliny z wieściami od zmysłów, czyli nic. Funkcją „Ja” nie jest działanie. Ono jest i na tym kończą się jego właściwości.”

„Jeśli tak, to czym są zmysły? Co się dzieje z „Ja”, gdy znikają?”

„Zmysły przekazują wieści o zespołach cech, które mają rzeczy. O samych rzeczach nic nie przekazują. Skóra, oko, uszy, język, nos i myśl to sześć luster powstałych w przestrzeni, których odbicia tworzą „Ja”. Jeśli istnieje wystarczająca ilość luster, powstaje skrzyżowanie odbić zwane świadomością. Jej jakość odpowiada liczbie, rozmiarowi i wyrazistości refleksów na powierzchni zwierciadeł, a więc temu, czy ktoś te lustra ma, ile ich jest oraz jak o nie dba.”

„Czy „Ja” znika całkowicie wraz z rozbiciem luster?”

„Odpowiedź zależy od tego, czy podmiot i przedmiot, pomiędzy którymi zachodzi odbicie, mogą oznaczać jedną i tę samą rzecz. Jeśli mogą być tym samym, istnieje „Ja” wszystkich rzeczy. Zmysły poszczególnych, drobnych „Ja” są wówczas jak bramy z piachu ustawione na bezkresnej pustyni. Ale brama wyznacza miejsce tylko w stosunku do samej siebie. Ten stosunek nie ma znaczenia, gdy brama i pustynia są jednym, nawet jeśli “Ja” bramy wyodrębnia się z całości, jaką jest “Ja” pustyni. Jeżeli zaś podmiot i przedmiot poznania nie mogą być tym samym, nie istnieje „Ja” poza odbiciem zmysłów. Jest ono wówczas jak świetlny refleks na tafli wody. Pojawia się na chwilę będąc fragmentem całości, której nie rozumie, po czym znika, gdy słońce zachodzi, a strumień rzeczy ogarnia ciemność. Staje się wówczas całością już bez swego „Ja”, które go od niej oddzielało. Istotne jest to, że każda z odpowiedzi prowadzi do tego samego wniosku. Twój dom jest wszędzie. Twoje „Ja” jest takie samo, co „Ja” rośliny, owada lub zwierzęcia. Różni je tylko doktryna głupców złapana w pamięci. Porzuć tożsamość, a staniesz się sobą i zrozumiesz, że rozciągasz się na wszystko.”

***

Do niewolników

Budujcie piramidę dla faraona, budujcie, głupcy! Stoję na rusztowaniu i krzyczę, co ślina na język przyniesie, a wy ciągnijcie głazy, napinajcie sznury! Dzień odpoczynku, kubek z wodą, może się ziszczą zanim zdechniecie! W nagrodzie chcecie sensu życia, więc czujnie jej wypatrujcie, bo może się trochę ostało! A teraz czas na złoty deszcz!

Hipponaks Lolce pozdrowienie.

Trzymaj się z dala od występku! Kciuk Pankratesa szybuje w powietrze, wskazując niebo. Te słowa i gest przypomniały mi się, gdy odczytałem po raz kolejny jego nauki. Jakaż bezkresna nuda zrodziła tak ślepą mysz. Jak na najlepszego z najgorszych mówców w Atenach przystało, potrafiłbym zaintonować mowę na dowolny temat. Marność, przemijalność, nicość. Którą z bliźniaczych sióstr pankratesowej triady mam wychwalać dziś, Lolko? Czy łudzisz się, że czymś innym są jego nauki, które znam tak dobrze? Wiem już. Wyjdę przed tłum, który wyczekuje słów, obejmę go spojrzeniem w milczeniu i przy głuchym stukocie kroków wycofam się w ciszy. To byłaby arcymistrzowska mowa, godna tebańskiego niewolnika, którym jest Pankrates. Widzę, że ćwiczy Was już milczeniem. To znak, że dostępujecie ostatnich stopni wiedzy w jego szkole. Koniec nastąpi, gdy mistrz porzuci Was samotnych na jakiejś wyspie, aby uciec w ramiona barbarzyńskiego króla. Już niedługo.

Czcij bogów, szanuj rodziców, miłuj przyjaciół, słuchaj praw! Wskazujący palec ciemnej postaci pokazywał lśniące w krwistym płomieniu napisy na walącej się świątyni. Zapytaj, Lolko, Pankratesa, dlaczego pokazywał mi wtedy te mądrości, które nigdy nie przyszły mu na myśl. Stałem i nie rozumiałem nic z tego, co się działo. Rozsypane na ziemi złoto odbijało płomienie tak mocno, że nie można było wytrzymać jego blasku. Rozgrzane ogniem monety leżały wokół i parzyły stopy przy każdym kroku. W tym odbitym świetle i wznieconym żarze widziałem, jak dwie postaci ciągle nurkują w świątyni i co rusz obciążają coraz cięższą łódź. Szok nie trwał długo, wyrwałem sztylet z kości słoniowej z piersi trupa i pomogłem wynosić ze świątyni co się dało. Mieliśmy szczęście. Łódź była tak ciężka, że sama zsunęła się do wody. Inaczej nigdy nie bylibyśmy w stanie jej ruszyć, nawet we trzech.

“Lękaj się władzy, Hipponaksie!” Środkowym palcem uderzał o swoją skroń staruszek w pokoju. Przed chwilą tu wbiegł, była już noc. Ja ćwiczyłem moją mowę przed jutrzejszym głosowaniem i ostracyzmem Gorgiasza. Był to niski człowiek o siwych jak śnieg włosach, zawinięty w śnieżną, miękką szatę. Latał po pomieszczeniu jak zdenerwowany biały wróbel. Jego cienkie nogi wirowały w powietrzu pokoju. „Koniec! Koniec! Dlaczego ci to mówię?! Uciekaj, człowieku! Zapomnij o Atenach! Grecja już cię opuściła!”. „Co się dzieje? Czego tu szukasz?!” krzyknąłem. „Łamię przysięgę złożoną wyroczni. Skazują cię, Hipponaksie! Ostracyzm to oszustwo! Czeluść tartarowa, która pochłonie cię na zawsze, jak Persefonę. Tylko żaden z bogów się o ciebie nie upomni, straceńcze!” „Mów jaśniej!” wrzasnąłem. „Gorgiasz od lat zbierał pieniądze, odkładał wszystko, co mu dałeś. Rok temu pojechał do Delf i złożył im całe to złoto oraz zaoferował wszystkie skarby, które zabierze, gdy w końcu cię pojmie. Zaoferował też Delfom zyski z danin sojuszniczych Aten w zamian za poparcie wyroczni przy ostracyzmie. Jutro zostaniesz wygnany. Już cię wygnano! Nie masz nikogo w Grecji, kto upomniałby się o ciebie! Klątwę rzucił już łucznik, Mojry przędą ci już szorstką i krętą nić wygnania. Nigdy nie zobaczysz już Grecji! Każde miasto, które cię przyjmie zostanie przeklęte przez delficką wyrocznię. Uciekaj, człowieku! Czy nie słyszysz, co mówię? Ratuj się, głupcze, gdy jeszcze możesz zachować przynajmniej podarty strzęp życia. Lecz nie nazywaj się już Ateńczykiem. Nie nazywaj się już Grekiem!”

“Czcij boga!” Na serdecznym palcu Gorgiasza błyszczał pierścień, który pocierał ręką, gdy przemawiał. „Czcij boga, ludzie ateński! Ten, który mamił cię od zawsze, obwołał się sam archontem, herosem, a w końcu bogiem, oszukał cię i uciekł z miasta jak portowy oszust, który zgrał się w kości nie płacąc za wino ani za chleb, którym go karmiłeś!” Gorgiasz siedział na drewnianym tronie. Obok niego stała jego żona w stroju kapłanki Ateny Polias. Trzymała w ręku święty bicz, którym świszczała dziko nad białą głową chochoła. „Dlatego dzisiaj w tym wypełnionym po brzegi teatrze stoi przed wami zaledwie kukła tego żałosnego człowieka. Oto jego marmurowa twarz, którą ośmielił się nadać pomnikowi Zeusa Olimpijskiego. Na jego ciele strój hierofanta, który zbeszcześcił swą ohydną osobą. U jego stóp kratery i trypody, które skradł z mileckiej świątyni. Niech każdy napatrzy się dokładnie na tę fałszywą postać. Dziś spoglądają nawet bogowie. Zeus, Apollo, Atena, poprzez błogosławione ręce delfickich kapłanów, poprzez tę kukłę, zsyłają na Hipponaksa klątwę. Dodatkowo zgromadzeni tu przedstawiciele 238 poleis przysięgają nie przyjmować go w granice swoich siedzib”. „Przysięgamy”. „Zadbają też o to, aby wszystkie kolonie oraz ich sojusznicy nigdy nie udzielili Hipponaksowi oraz jego towarzyszowi Pankratesowi najmniejszej oznaki przyjaźni”. „Przysięgamy!” „Niech będą przeklęci wszyscy ich przyjaciele, a ich dzieci błądzą w biedzie!” „Niech będą przeklęci!” „Ateńczycy!”, przemówiła Antaspazja, „złapcie za oliwne rózgi jak ja i wychłostajcie Hipponaksa! Niech czuje na swoich plecach, do końca swych żałosnych dni i przez całą wieczność w Tartarze, pieczenie ran zadanych pędami ateńskich drzew oliwnych! Bijcie i wy tę kukłę, którą nakazuję wam teraz spalić i wyrzucić za miasto, aby nigdy już więcej tu nie wróciła! Ateno, opiekunko miasta! Wysłuchaj mej modlitwy i przyjmij hekatombę Ateńczyków i sojuszników. Niech krew 300 kozłów zjedna nam waszą łaskę oraz miłość, którą od nas odwróciliście, wysyłając między nas Hipponaksa”. „Niech zjedna łaskę!” Gorgiasz siedział nieruchomo na krześle, gdy Antaspazja biczowała manekina. Jego ciało wręcz drżało. Tylko twarz zachowała lodowatą krzepkość. Patrzył tak, jakby chciał wzrokiem ożywić martwego bałwana. Jakby nie chciał już nigdy odwracać wzroku od tej sceny. Ktoś mógłby uwierzyć, że jego żona, kapłanka Ateny, wyskoczyła z opętanej zemstą głowy tego starego człowieka.

Nic nie mogę skończyć, Lolko. Zapisuję tylko i wysyłam Ci fragmenty, które mogłem spisać w chwilach wolnych od marszu i ucieczki. Zachłanny kundel, Gorgiasz! Szczur ateński! Przechytrzył mnie i zranił okrutnie. Dlaczego bogowie tak bardzo mnie nienawidzą? Właśnie dotarłem do plaży w Perama. Nie mam już gdzie dalej uciec. Zamierzam przeprawić się wpław na Salaminę i tam ukrywać. Odbierzcie mnie stąd, abyśmy mogli dalej wyruszyć w podróż! Popłyniemy na wyspę. Znam człowieka, który nas tam zabierze. Spotkamy się z nim na Pantelerii. Przybijcie do zachodniego brzegu Salaminy i stójcie w porcie. Nie schodźcie z okrętu, bo wzbudzicie podejrzenie. Ja co noc będę sprawdzał zatokę i dostanę się na pokład, gdy tylko rzucicie kotwicę. Wtedy ruszymy. Podobno Pantelerczyk zawsze pobiera od każdego tę samą, bardzo drobną kwotę. Musi jedynie widzieć, że ktoś potrzebuje zostawić Grecję za sobą. Słyszałem też, że bogowie wyspy są łaskawi i chętnie przyjmują obcych, a mściwym bóstwom bronią dostępu do głębokich portów. Tak opowiadali mi kapłani w Egipcie. Klify tej bezbrzeżnej wyspy są wysokie, gładkie i białe. Mają w sobie sieci marmurowych żyłek wyglądających jak skamieniałe ciało herosów. Rosną tam też czarne cyprysy i podobno nigdy nie pada deszcz. Zajmę się tam Pankratesem, powiedz mu to, Lolko, musi o tym wiedzieć. Tam poczujemy, że czeka nas jeszcze coś poza karą. Tam nikt nas nie rozpozna, żaden posłaniec nie będzie już musiał donosić listów. Tam być może odzyskamy życie, które skradli nam dla własnej przyjemności zazdrośni bogowie. Tymczasem, zanim schowam dla posłańca ten list i rzucę się w morskie fale, składam ostatnią ofiarę Posejdonowi, odcinam prawy kciuk! Przyjmij, boże morskich otchłani, strzęp świętokradczego ciała i zechciej przeprawić mnie po raz ostatni przez morze, którym władasz, na Atlantydę! Słyszę, jak się zgadzasz, szepczesz mi do ucha, boże. Powtarzasz głosem nimfy pieśń, jak muszla odbijająca echa twego domu. Poznaj samego siebie! Poznaj samego siebie!

Table of Contents

Hipponaks i Pankrates